Świat Prawosławia

Zstąpienie do piekła

Oto jedna z najdoskonalszych ikon "Zmartwychwstanie - Zstąpienie do piekła", stworzona w XIV wieku przez pskowskiego malarza.
Zejście do piekła na tej ikonie wywiera wrażenie trąby, który przeszedł nad otchłanią. Figura Chrystusa gwałtowna, lekka i dynamiczna - koloru rozpalonego żelaza świeci się z nieziemską siłą. Syn Boży koniuszkami palców prawej nogi niweczy i niszczy piekło.
Na dwie połówki rozpadły się wrota, zepsuły się i otworzyły zamki - wszystkie te odłamki są wyliczone na ikonie. Wszystkie symbolizują niszczącą katastrofę, która dosięgła piekło.
A jak wyobrażał sobie piekło wierzący człowiek Starej Rusi? Piekło - to przygnębiająca otchłań w podstawie ziemi, której wrota są dobrze zamknięte i nie pozwolą wyjść ludziom, którzy tam trafili. Ale nie tylko. Piekło to straszna bestia - "brat diabła". Piekło to coś nieosiągalnego i strasznego. Jak przedstawić coś takiego? Zgodnie z ikonografią, zatwierdzoną jeszcze w Bizancjum, piekło na ikonach "Zmartwychwstanie - Zejście do piekła" oznacza się przy pomocy symbolicznego rozłamu ziemi, za którym otwierają się niewidzialne tajemnicze otchłanie piekła - ciemna przestrzeń piekła.
Na pskowskiej ikonie z XIV w. przestrzeń piekła zajmuje niewiele miejsca. Już jakby nie zasługuje ono na uwagę - już jest zniweczone i zniszczone i pokazane jest z lekceważeniem - prawie "w nawiasie".
Figura Chrystusa otoczona jest aureolą (mandorla). Ta aureola, z początku symbolizująca tylko "chwałę" - blask "łaski światłonośnej", na wielu ikonach zaczęła oznaczać także i szczególną przestrzeń - przestrzeń "nie z tego świata", wypełnioną przez "niewidzialne" bezcielesne anioły. Te "niewidzialne" anioły przedstawione są na ikonie całkiem warunkowo, ale z nieoczekiwaną wiarygodnością.
W ten sposób, na ikonie przedstawiono od razu trzy przestrzenie: przestrzeń "nie z tego świata", przestrzeń piekła i przestrzeń, w której znajdują się sprawiedliwi, wyprowadzeni przez Chrystusa z piekła.
I nad wszystkim niepodzielnie panuje Chrystus. Zejście do piekła kończy Jego odkupieńczą misję. Przez Swoje dobrowolne cierpienie i śmierć męczeńską na krzyżu Syn Boży odkupił grzech pierworodny prarodziców i zdjął go z ich potomków. On wyprowadził ludzi z piekła.
Kompozycja pskowskiej ikony jest doskonała. Figury Chrystusa, Adama i Ewy tworzą trójkąt. Czerwona suknia Ewy i rozwiewający się skrawek tkaniny (poła płaszcza) za plecami Chrystusa równoważone są czerwonymi ubraniami dwóch sprawiedliwych z lewej strony. Prawie fizycznie odczuwa się wszechniszczącą siłę, pochodzącą od Króla Chwały. Luki na ubraniu Chrystusa kierują się usilnie w górę, jak języki płomieni.

Wstąpienie do piekieł. Dionizy. Poczatek XVI w.

Płynnie nakreślona figura Chrystusa - lekka, z bardzo wąskimi ramionami - nie wywiera wrażenia siły fizycznej. Ale kompozycja i kolory ikony są takie, że od razu odczuwa się niweczącą moc Zbawiciela. Siła Jezusa Chrystusa nie jest cielesna. Jego siła jest Boska.
Na innych ikonach wydarzenia w piekle pokazane są bardziej szczegółowo: aniołowie stają przed Panem i niszczą siły piekielne - diabła i demony. A przy zwalonych wrotach czekają na uwolnienie sprawiedliwi.
Czerwony kolor ubrań Chrystusa na obrazie "Zmartwychwstanie - Zejście do Piekła" jest charakterystyczny dla ikon pskowskich. Na ikonach szkoły moskiewskiej i nowgorodzkiej Jezus Chrystus przedstawiony jest albo w błękitnym chitonie i niebieskim płaszczu, albo w błękitnym płaszczu i w brązowym chitonie, albo w ubraniach koloru ochry. "Światłość Boża" parzy przy spojrzeniu na ikony pskowskie, charakterystyczne ze względu na napięty dynamizm. Obrazy "Zmartwychwstanie - Zejście do Piekła" innych szkół przekazują to wydarzenie bardziej miękko.
Na ikonie moskiewskiej szkoły Dionizosa (lata 1500-e) majestatyczna figura Chrystusa wznosi się nad obalonym piekłem. Obraz jest konstatacją już dokonanego zwycięstwa Syna Bożego nad siłami zła i pełen jest spokojnego i wyniosłego uduchowienia.
Ikona jest zbudowana tak, że odnosi się wrażenie kosmicznego znaczenia Zejścia do piekła. Przyczynia się do tego nieważkość figur, które jakby parują w przestrzeni ikony.
Turkusowy kolor aureoli, otaczającej figurę Chrystusa, przeciwstawny jest czarnej przepaści piekła, tak jak czyste niebo - ciemności podziemia. I nad wszystkim panuje krzyż - symbol odkupieńczej ofiary Syna Bożego i początku nowego czasu.
Malarzowi nie udało się uniknąć trochę naiwnego moralizowania. Jednak, w czasie namalowania ikony, takie moralizowanie było naturalne i traktowane było poważnie. Siły niebieskie - bezcieleśni aniołowie, zapełniający chwałę (mandorla), otaczającą Chrystusa, wyliczeni są po imieniu. Są to: "Życie", "Radość", "Rozum", "Mądrość", "Prawda", "Miłość", "Pokora", "Szczęście", "Czystość". Przeciwstawne im są siły zła, ukazane pod postaciami biesów: "Śmierć", "Nienawiść", "Głupota", "Wrogość". Biesy porażone są błyskawicami, wychodzącymi od Pana, a ich pana i właściciela - szatana - związują aniołowie.

Wstąpienie do piekieł. Peter Briegel. XVI w.

Aby lepiej zrozumieć ikony Starej Rusi, porównajmy ikonę "Zmartwychwstanie - Zejście do Piekła" do grawiury "Chrystus w piekle" wielkiego malarza niderlandzkiego Petera Breigla Starszego (połowa XVI wieku).
Chrystus w aureoli, przypominającej batysferę, zszedł do piekła. Z otwartej zębatej paszczy piekła, już nie zamkniętej przez upadłe wrota, wychodzą sprawiedliwi. Piekielne bestie są straszne i wstrętne. Wiją się w konwulsjach, i cierpienia czynią je jeszcze bardziej wstrętnymi. Jednakże nie powstaje wrażenie, że dzieje się wielkie wydarzenie światowe.
Śpiewający i grający na instrumentach muzycznych aniołowie "napełniają" chwałą aureolę, otaczającą Chrystusa. Ale siły niebieskie nie walczą z siłami piekła - w przestrzeni piekła na rysunku Breigla po prostu ich nie ma. Figura Chrystusa w aureoli jest lokalna. Nie sprawia wrażenia mocy i siły.
Sprawiedliwi wyszli z paszczy piekła. Ale dokąd? Nie ma tutaj trzech przestrzeni, tylko jedna - przestrzeń piekła, i w niej w aureoli chwały jest figura Chrystusa, za którego plecami ciągle kręci się koło piekielne, przenoszące przebitych kolcami grzeszników do rynsztoka, skąd wpadają oni do piekielnego kotła.
A gdzie jest Boski triumf? Zapewne, przy pomocy środków rodzącej się w Europie sztuki realistycznej i pragmatycznej nie udawało się przedstawić tego, co można przekazać tylko przy pomocy języka symboli i warunkowości.
Ciekawie pokazane jest piekło. Piekło - to i otchłań, zamknięta przez wrota, i jakaś straszna istota. Breigel przedstawił je jako bestię z zębatą paszczą, oczami i włosami. Zębata paszcza utwierdziła się w sztuce europejskiej jako symbol zapadania w otchłań piekielną, jako symbol samego piekła, a w późniejszej epoce (od XVI wieku) symbolu tego nierzadko używano na Rusi.