Świat Prawosławia

Zaśnięcie

Ikona "Zaśnięcie Przenajświętszej Bogurodzicy" przedstawia zaśnięcie Dziewicy Maryi i wzięcie jej duszy przez Jezusa Chrystusa. Na pskowskiej ikonie "Zaśnięcie Matki Bożej" z XIII wieku w otoczeniu pogrążonych w żałobie apostołów, znajduje się Śpiąca Bogurodzica. Oprócz apostołów są tutaj biskupi-światitieli. W oknach - płaczące niewiasty. Na ikonie dominują pochmurne, ciemne tony. Ale łoże Matki Bożej świeci się, co przekazuje jasne i radosne przyjęcie przez nią zaśnięcia. W podstawie kompozycji ikony jest trójkąt. Głównymi postaciami są Matka Boża, której ciało spoczywa na łożu śmiertelnym, i unoszący się nad nim Jezus Chrystus, trzymający dzieciątko w jaśniejących śnieżnobiałych pieluszkach. To dzieciątko jest uosobieniem niepokalanej duszy Jego Matki.
Figura Chrystusa-Zbawiciela jest ostro wertykalna. To potwierdza przeciwstawienie się i zwycięstwo nieśmiertelności w królestwie niebieskim nad śmiercią i końcem życia ziemskiego.
Żal apostołów jest poruszający: jeszcze nie rozumieją oni ogromu tego, co się dzieje - triumfu nieśmiertelności nad końcem ziemskiego bytu Matki Bożej. Ikonę "Zaśnięcie Matki Bożej" było w zwyczaju przynosić do domu umierającego. Obraz ten pocieszał i uspokajał: na ikonie potwierdza się nieśmiertelność duszy i życie wieczne.
Wyobrażenie na jednej i tej samej ikonie równoważnych wydarzeń było zwykłym chwytem i nie doprowadzało do trudności w odczytaniu obrazu. Taka tradycja istniała też w sztuce europejskiej, ale wygasła około XV wieku.

Zaśnięcie Matki Bożej wydarzyło się w domu Jana Teologa, w którym mieszkała ona po ukrzyżowaniu Chrystusa. Jak zwykle, według tradycji i norm języka symbolicznego malarstwa ikonicznego pokazane jest nie "wnętrze" domu, ale wieżyczki, oznaczające budowlę, w której dzieje się wydarzenie.
Na ikonie "Zaśnięcie Matki Bożej" przedstawione są dwie różne przestrzenie. Z tych dwóch przestrzeni jedna jest realna i należą do niej łoże Maryi, apostołowie, swiatitieli i tło architektoniczne, druga zaś - mistyczna - z Chrystusem. Te dwie przestrzenie związane są przez działanie mistyczne - wzięcie duszy Maryi, i mistyczna przestrzeń pozostaje niewidzialne dla tych, którzy otoczyli łoże Maryi.
Syn Boży, którego urodziła Dziewica, przyjął cielesne oblicze ludzkie, zjawił się w świecie ziemskim i mieszkał w zwykłej ziemskiej przestrzeni. Po ukrzyżowaniu i śmierci na krzyżu zmartwychwstał On, i okazał się w innej przestrzeni - "nie z tego świata", oznaczanej na ikonach mandorloj - aureolą, wypełnioną siłami niebieskimi - "niewidzialnymi" aniołami.

Wiele utworów, poświęconych zaśnięciu Dziewicy Maryi zostało stworzonych w Europie. Tam jednak to wydarzenie pokazane zostało zupełnie inaczej.
Oto, na przykład, rzeźba z pierwszej połowy XIII wieku z katedry w Strassburgu. Przy łożu Matki Bożej stoją apostołowie. I Chrystus przyjął duszę Dziewicy Maryi. Chrystus znajduje się pośród apostołów i zewnętrznie jest im równy. W żaden sposób nie jest On odznaczony. Zwrot Jego głowy odpowiada ogólnemu rytmowi skłonu głów apostołów. Figura Chrystusa nie rzuca się w oczy. Nie trzeba Go szukać, i znajdujemy Go, przez figurkę, uosabiającą duszę Bogurodzicy. Kompozycja ma narratorski, prozaiczny, chociaż także żałobny charakter.

Stopniowo w sztuce europejskiej w wyobrażeniach "Zaśnięcia Maryi" Chrystusa przestano wyobrażać jako stojącego pośród apostołów, pokazywano Go natomiast w aureoli, która zeszła i zawisła nad łożem. Aureola szybko zmieniła się w obłok. Realistyczna interpretacja aktu współdziałania dwóch światów: ziemskiego i królestwa Bożego - doprowadziła do dosadnego rezultatu: sens mistyczny zaśnięcia Bogurodzicy został osłabiony albo całkowicie utracony.
I w końcu, Andrea Mantenia (1431-1501) - włoski artysta Wczesnego Odrodzenia przedstawił scenę zaśnięcia Dziewicy Maryi na tle spokojnego pejzażu, odkrywającego się za wysokim oknem w ścianie, przy której stoi łoże. Kanon ikonograficzny ma grubo formalny charakter. Nimbusy przekształciły się w dyski, mocno przyczepione do czubków głów, i obracające się przy ruchach i obrotach głowy. Nie są to symbole jaśnienia świętości, ale dziwne przedmioty cielesne.
Zaś samo zaśnięcie Bogurodzicy nie jest już zaśnięciem, ale śmiercią... Chrystus, zabierający duszę Dziewicy Maryi, był przedstawiony w górnej części obrazu, ale tą część kiedyś ucięto.