Świat Prawosławia

Zwiastowanie

Scena Zwiastowania jest w Ewangelii Św. Łukasza (I,26-38). Archanioł Gabriel zjawił się Dziewicy Maryi i oznajmił jej dobrą nowinę. Maryja zaś powiedziała Aniołowi: "Jakże się to stanie, skoro nie znam męża?". Anioł jej odpowiedział: "Duch Święty zstąpi na Ciebie, i siła Najwyższego Cię ogarnie; dlatego Święte, które się narodzi, będzie się nazywać Synem Bożym".
Zwiastowanie i Niepokalane Poczęcie są tak niezwykłym wydarzeniami, że poświęcono im wiele miejsca w literaturze. W ciągu wieków formowała się również ikonografia Zwiastowania. Malarstwo ikon nie dopuszcza dokładnej narracji. Obraz przekazuje samo sedno wydarzenia, które wyrażane jest jednym słowem - Zwiastowanie.
Jednym ze starych obrazów Zwiastowania jest ikona, znana jako "Ustjużskoje Zwiastowanie", stworzona w pierwszym tercjale XII wieku w Nowgorodzie.

Zwiastowanie Ustiwienskie. Nowogród. XII w.

"Ustjużskoje Zwiastowanie" to jeden z najbardziej lakonicznych wariantów tego obrazu. Nie ma żadnych drugoplanowych szczegółów. Archanioł Gabriel zwraca się do Dziewicy Maryi. Jego poza jest statyczna i zrównoważona. Do końca przewieszonego przez ramię płaszcza przywieszony jest ciężarek, i wyraziste wertykalne fałdy nasilają wrażenie spokoju. Maryja w maforii o kolorze winno-czerwonym i ciemno-niebieskim chitonie słucha archanioła. Jej poza wyraża zgodę.
Zwiastowanie zastało Maryję przy pracy: ma w lewej ręce motek przędzy, nić, które zwisa z prawej ręki. Ręką troskliwie przykrywa wyłaniającą się na ciemnym tle prawie przezroczystą figurkę Dzieciątka: Widzimy samo Zwiastowanie!
Nad archaniołem i Dziewicą w niebieskim półkręgu przedstawiony jest na czerwonym tronie "Przedwieczny" - obraz, w którym Bóg pokazał się prorokowi Danielowi, w jednym z jego widzeń (Dan VII,9). Od Jego błogosławiącej ręki ku Dziewicy Maryi wyciągnął się niebieski promień.
Znacznie większą popularnością w Starej Rusi cieszyła się inna ikonografia Zwiastowania, pełna dynamiki i ruchu. Archanioł w gwałtownym porywie podąża do Dziewicy. Palce jego prawej ręki, skierowanej ku Maryi, złożone są w geście zwrotu. Prawie słyszymy głos archanioła: Błogosławiona! Pan z Tobą! Od zaskoczenia Maryja ostro odskoczyła i uroniła wrzeciono. Jej poza wyraża jednocześnie przestrach, zdumienie, uwagę, i w końcu, przyjęcie przez nią dobrej nowiny.
Z nieba na Maryję w promieniu schodzi pod postacią gołębia Duch Święty. Wielka tajemnica niepokalanego poczęcia dokonuje się na naszych oczach.

Zwiastowanie. Piero della Francesca. XV w.

Poza Dziewicy Maryi, kolor jej ubrań, kolor budowli, złamane kontury architektury wyraźnie przekazują dramat cudownego wydarzenia. Przedstawiony na tylnim planie budynek jest symbolem, wskazaniem na to, że akcja dzieje się w domu - wewnątrz izb. I sama Dziewica stała się Bogonośną izbą: tak, rozpoczęło się ludzkie wcielenie Boga. Porównajmy z ruskimi ikonami fresk "Zwiastowanie" w kościele San Francesco w Arezzo pędzla włoskiego artysty Piero della Francesca (ok. 1420-1492).
Anioł z dobrą nowiną zjawił się Maryi przy wejściu do domu. Sposób przedstawienia domu wywołał zachwyt współczesnych: piękne proporcje, wspaniała architektura, jasność perspektywy. Przestrzeń, przedstawiona na płaszczyźnie ściany kościelnej jest bardzo podobna do współczesnej przestrzeni trójwymiarowej.
Bóg-Ojciec, który zniżył się do poziomu "drugiego piętra" domu, ogarnia Dziewicę. Barwna paleta fresku jest nadzwyczajnie bogata, łączenie barw okazuje silny emocjonalny wpływ.
Zwiastowanie pokazane jest na tyle realistycznie, że przyjmowane jest jak powszednie, ziemskie wydarzenie. Śmiało przedstawiono to, co niemożliwe jest do przedstawienia, co można przedstawić tylko z pomocą symboli. Przedstawiony jest także Ten, Którego "nie widział nikt, nigdy"... Piero della Francesca jest wielkim malarzem Wczesnego Odrodzenia, wspaniałym mistrzem europejskiej sztuki realistycznej. Ta sztuka nauczyła się i pozwoliła sobie uziemić nawet to, co niebieskie. Tego, co zostało powiedziane nie trzeba rozumieć tak, że kultura i sztuka europejska tego czasu jest "niższa" albo "gorsza" od ruskiej. Są to różne kultury.