Świat Prawosławia

Irina Yazykova, "Świat ikony"
Słownik terminologiczny

absyda - głęboka, półokrągła lub wieloboczna nisza ołtarzowa, zamykająca wschodnią część budynku kościelnego.
acheiropitos (gr. acheimpoietos, nie uczyniony ręką ludzką, ros. Nierukotwornyj) - odrębny typ ikonografii Chrystusa, przedstawiający Jego oblicze na chuście lub dachówce. Zgodnie z tradycą obraz tego typu został odbity w cudowny sposób przez samego Chrystusa dla króla Edessy Abgara. Gdy posłany przez króla malarz nie potrafił namalować Chrystusa, sam Zbawiciel umył twarz i otarł ją chustą, na której pozostało odbicie Jego oblicza, po czym wręczył chustę wraz z pismem do króla. Chusta została w czasie oblężenia miasta zamurowana w niszy nad bramą miejską Edessy i wtedy pojawiło się cudowne odbicie Oblicza Chrystusa na dachówce. W 944 r. chusta została przeniesiona do Konstantynopola; zaginęła po zdobyciu i splądrowaniu miasta przez krzyżowców w 1204 r. Niektórzy uczeni wiążą acheiropitos z Edessy z całunem turyńskim. Chrześcijańska tradycja traktuje obraz tego typu jako jeden z dowodów prawdziwości Wcielenia Drugiej Osoby Trójcy Świętej, a także jako najważniejsze świadectwo na rzecz kultu ikony. Kopie ikony acheiropitos stały się bardzo popularne w sztuce bizantyjskiej i staroruskiej. Ku czci przeniesienia obrazu z Edessy do Konstantynopola ustanowiono jedno ze świąt, obchodzone 16 sierpnia. W ruskiej ikonografii obrazy typu acheiropitos są znane od XI-XII w. W XVII w. rozpo wszechnia się przedstawienie „Chusta św. Weroniki", traktujące pochodzenie obrazu acheiropitos w wariancie znanym na Zachodzie. Zgodnie z tą wersją oblicze Chrystusa w cudowny sposób odbiło się na chuście, którą Weronika otarła Oblicze cierpiącego Chrystusa, kiedy szedł na Golgotę.
akatyst (gr. akathistos, śpiew, podczas którego się nie siedzi) - rodzaj nabożeństwa odprawianego ku czci Chrystusa, Bogurodzicy i świętych, składającego się z 24 części (12 kontakionów i 12 ikosów), zgodnie z liczbą liter alfabetu greckiego, od których kolejno zaczyna się każda część pierwszego akatystu, poświęconego Bogurodzicy.
ambona (gr. wstępuję) - podwyższone miejsce na środku kościoła przed królewską bramą, z którego diakon wygłasza ektenie, czyta Ewangelię, a kapłan wygłasza kazanie. Oznacza górę, z której nauczał Chrystus (Kazanie na Górze), i kamień, z którego anioł głosił myroforom (niewiastom niosącym wonności) zmartwychwstanie Chrystusa (Mt 28,5-8; Mk 16,1-8; Łk 24,1-9).
analogion - pulpit, na który podczas nabożeństwa kładzie się Ewangelię, krzyż i ikony.
Anioł Wielkiej Rady (ros. Angiet Wielikogo Sowieta) - jedno z symbolicznych określeń Chrystusa, zapożyczone ze Starego Testamentu (Iz 9,6). Stało się źródłem szczególnego typu przedstawień Chrystusa pod postacią anioła ze skrzydłami, które występuje samodzielnie lub w różnych symboliczno-dogmatycznych kompozycjach („Stworzenie świata", „Bóg odpoczął siódmego dnia").
antimension (gr. i łac. zamiast ołtarza) - kwadratowy lniany lub jedwabny płat materiału z przedstawieniem Chrystusa w grobie (wcześniej krzyża z narzędziami męki) i czterech ewangelistów (w rogach) oraz z zaszytą cząstką relikwi. W niektórych wypadkach może zastępować poświęcony ołtarz. Położenie antimensionu na ołtarzu poprzedza sprawowanie misterium Eucharystii. Na Rusi Sobór Moskiewski z 1675 r. nakazał umieszczać na każdym ołtarzu antimension poświęcony przez biskupa.
apokryfy (gr. tajemny, ukryty) - dzieła wczesnochrześcijańskiej literatury, które nie weszły do kanonu Biblii; opowiadają o świętych postaciach i wydarzeniach, przeważnie w imieniu postaci biblijnych. Niektóre apokryfy na równi z księgami kanonicznymi szeroko wykorzystywano w średniowiecznej literaturze i sztuce (od apokryfów uzależnione są przedstawienia Narodzenia Bogurodzicy, Wprowadzenia Bogurodzicy do świątyni, Zstąpienia do otchłani, Zaśnięcia Bogurodzicy i inne).
Arcykapłan Wielki (Zbawca Wielki Arcykapłan) (ros. Archijerej Wielikij) - jedno z symbolicznych określeń Chrystusa, ukazujące Go w postaci nowotestamentowego arcykapłana. U podstaw tej ikonografii leży starotestamentowe proroctwo - „Tyś Kapłanem na wieki na wzór Melchizedeka" (Ps 110,4), które zostało skomentowane przez Pawła Apostoła (Hbr 5,6). Stało się źródłem szczególnego typu przedstawień Chrystusa w szatach arcykapłańskich, które może występować samodzielnie lub w połączeniu z innymi symbolicznymi przedstawieniami Chrystusa jako Króla Niebios (patrz: Król królów).
artoforion (ros. darochranitielnica) - metalowe naczynie, często w kształcie małej świątyni lub grobu, stojące na ołtarzu; służy do przechowywania Eucharystii.
asystka (łac. obecna) - w ikonografii promienie i bliki namalowane złotem lub srebrem, stanowiące rysunek szat, włosów itp. Symbolizują obecność Bożej światłości.
baptysterium (gr.) - samodzielna budowla przeznaczona w epoce wczesnochrześcijańskiej do sprawowania sakramentu chrztu. Pojawia się nie wcześniej niż w IV w. W centrum baptysterium, mającego zazwyczaj kształt koła lub ośmioboku, znajdował się basen z trzema stopniami. Poza tym w baptysterium znajdo wał się mały ołtarz poświęcony Janowi Chrzcicielowi, przy którym nowo ochrzczeni przyjmowali Eucharystię.
basma (tatar.) - cienkie metalowe lub skórzane listki z wybitym na drewnianej matrycy wzorem. Przeznaczone są do dekoracji ikon (jedynie metalowa basma) i oprawy książek.
bazylika (gr.) - prostokątna budowla, zwykle podzielona podłużnie za pomocą kolumn lub filarów na trzy części (nawy), orientowana w kierunku wschodnim. Ukształtowała się już w architekturze starożytnego Rzymu, a następnie rozpowszechniła się w epoce wczesnochrześcijańskiej jako główny typ budowli kultowej. Na Wschodzie przekształciła się w kościół krzyżowo-kopułowy.
bęben (tambur) kopuły - część budowli stanowiąca podstawę kopuły, zazwyczaj na planie koła, elipsy lub wieloboku.
Blacherny (gr. Blachernai) - dzielnica w północno-zachodniej części Konstantynopola, przy zatoce Złotego Rogu, w której znajdował się jeden z najwspanialszych w Bizancjum kościołów dedykowanych Bogurodzicy zbudowany przez cesarzową Pulcherię około 450 r. Za panowania cesarza Leona I (457-474) dobudowano do kościoła okrągłą kaplicę (soros) i umieszczono w niej maforion (szal Bogurodzicy), przywieziony z Ziemi Świętej. W kościele miały miejsce liczne cuda, a zwłaszcza objawienia świadczące o specjalnej opiece Bogurodzicy. Kościół spłonął doszczętnie w 1434 r. i nie został odbudowany.
Blacherniotissa (Blachernitissa) - nazwa nadawana różnym ikonom Bogurodzicy przechowywanym w kościele w Blachernai. Najprawdopodobniej najbardziej znanym przedstawieniem z Blachernai był wizerunek Bogurodzicy jako orantki znajdujący się w absydzie kościoła wspominany w źródłach od XI w. Inną popularną ikoną z Blachernai było przedstawienie Bogurodzicy zwane Platytera, ukazujące orantkę z popiersiem Chrystusa Emmanuela w medalionie na piersiach.
chiton (gr.) - tunika, szata z lnu lub wełny, w postaci długiej koszuli, w zasadzie bez rękawów; ściągana w talii i przewiązywana sznurem. Podstawowy ubiór obywateli cesarstwa rzymskiego i bizantyjskiego we wszystkich warstwach społecznych.
chrystogram (gr.) - w sztuce chrześcijańskiej monogram złożony z greckich liter X i P lub I i X (początkowych liter imienia Chrystus lub Jezus Chrystus) tworzących krzyż. Używany w sztuce wczesnochrześcijańskiej od III w. jako symbol Jezusa Chrystusa.
chrystologiczny znak - złożenie palców prawej ręki tak, aby utworzyły figurę początkowych liter imienia Jezus Chrystus w alfabecie greckim (IS XS). Z tym gestem jest zwykle przedstawiany Chrystus, także kapłani składają tak palce przy udzielaniu błogosławieństwa.
cyborium (gr.) - baldachim nad ołtarzem, podtrzymywany przez kolumny; do cyborium przymocowywano zasłony, które zakrywały ołtarz w czasie między nabożeństwami. Pojawił się w IV-VI w. W ikonografii przedstawienie cyborium symbolizuje ołtarz.
deesis (gr. błaganie) - ikona lub ikony mające w centrum przedstawienie Chrystusa Pantokratora, a z Jego prawej i lewej strony Bogurodzicę i Jana Chrzciciela w tradycyjnych postawach modlitewnego orędownictwa. Może obejmować także analogicznie namalowane postaci apostołów, świętych ojców, męczenników i innych. W epoce po ikonoklazmie ikona „Deesis" była umieszczana na architrawie niewysokiej przegrody ołtarzowej kościołów bizantyjskich (templon), a następnie na Rusi przekształciła się w rząd Deesis wysokiego ikonostasu.
deesis rząd - rząd ikon w ikonostasie, w centrum którego znajduje się ikona Deesis.
diadem - ozdobna przepaska na głowę ze zwisającymi z tyłu końcami; oznaka godności kapłańskiej, monarszej itp., wykonana ze złota lub srebra i wysadzana drogimi kamieniami.
diakonikon - pomieszczenie z południowej strony absydy, w którym przechowywano znajdujące się pod opieką diakona przedmioty liturgiczne: szaty, naczynia, ewangeliarz, krzyże i inne.
diskos - złota lub srebrna taca liturgiczna z podstawką, na której w czasie Liturgii kładzie się święty chleb.
drzewo Jessego - symboliczna nazwa genealogii Jezusa Chrystusa, który według starotestamentowych proroctw powinien urodzić się w pokoleniu Judy z królewskiego rodu Dawida, syna Jessego, co jest znane z proroctwa Izajasza (Iz 11,1-5). W pełni genealogia Jezusa jest przytoczona w Ewangelii Mateusza (Mt 1,1-17) i Łukasza (Łk 3,23-38). Ikona „Drzewo Jessego" przedstawia leżącego na ziemi Jessego, z piersi którego wyrasta drzewo genealogiczne z przedstawieniem w medalionach przodków Chrystusa.
dwanaście świąt (gr. dodekaorton, dwanaście) - główne święta prawosławnego roku liturgicznego w liczbie 12; obejmują dziewięć świąt stałych, świętowanych zawsze tego samego dnia (Zwiastowanie, Narodziny Chrystusa, Objawienie Pańskie czyli Chrzest Chrystusa, Wprowadzenie Chrystusa do świątyni, Przemienienie na górze Tabor, Narodziny Bogurodzicy, Prezentację Bogurodzicy w świątyni, Zaśnięcie Bogurodzicy, Podwyższenie Krzyża) - oraz trzy święta ruchome, związane z cyklem paschalnym (Wjazd do Jerozolimy, Wniebowstąpienie i Zesłanie Ducha Świętego). Przedstawienia ilustrujące główne święta stanowią ważny element wystroju ikonograficznego kościołów bizantyjskich. Ikony poświęcone 12 świętom stanowią podstawową część rzędu ikon świąt w ikonostasach cerkwi prawosławnych.
dyptych (gr. podwójnie złożony) — dwie połączone tabliczki z drze wa, kości słoniowej lub drogocennego metalu, pokryte wewnątrz woskiem i używane do różnych zapisów. Były bardzo popularne w starożytności; we wczesnym chrześcijaństwie używano ich do zapisywania imion żywych (z jednej strony) i zmarłych (z drugiej strony). Z zewnąrz często były zdobione reliefami. Od czasów ikonoklazmu przedstawienia reliefowe zaczęto umieszczać także na wewnętrznej stronie dyptychu. Przez dołączenie części środkowej dyptych przekształcił się w tryptyk, do dzisiaj bardzo popularny na Rusi.
Eleusa (gr. miłosierna, ros. Umilenije) - nazwa nadawana od VIII/IX w. różnym przedstawieniom Bogurodzicy. Zazwyczaj terminem tym określa się przedstawienie, gdzie Matka pochyla głowę, aby przytulić swój policzek do policzka Syna, który obejmuje ją jednocześnie ręką za szyję. Bogurodzica może być przedstawiona stojąc lub siedząc na tronie. W okresie postbizantyjskim ten typ przedstawień określano terminem Glykophilousa. Do tego typu należą popularne na Rusi ikony Włodzimierska, Dońska, Fiodorowska itp.
Emmanuel (hbr. z nami Bóg) - jedno z proroczych imion Boga Syna (Jezusa Chrystusa), zastosowane w proroctwie Izajasza: „...oto Panna pocznie i porodzi Syna, i nazwie Go imieniem Emmanuel" (Iz 7,14). Także oddzielny typ ikonograficzny, przedstawiający Chrystusa-Dzieciątko; z zasady występuje w kompozycjach związanych z Wcieleniem: „Bogurodzica Znaku", „Synaksa Archaniołów" i inne, a także w skomplikowanych symbolicznych kompozycjach, w których występują tematy przedwiecznego istnienia Chrystusa i pokłonu przed ofiarą.
enkaustyczna technika - sposób malowania farbami woskowymi, otrzymywanymi drogą mieszania farby z woskiem pszczelim oraz nanoszenia na gorąco na deskę za pomocą metalowego narzędzia lub pędzla.
epistylion (ros. tjabło) - w architekturze antycznej nazwa hory zontalnego rzędu belek (architraw, fryz); w starych ikonostasach horyzontalna belka z rozmieszczonymi na niej ikonami.
epitafion (ros. płaszczanica) - całun z przedstawieniem Chrystusa w grobie. W Wielki Piątek uroczyście wynoszony na środek cerkwi i składany na podwyższeniu dla adoracji - do paschalnego mesoniktikonu, po którym jest odnoszony na ołtarz.
epitrachelion (gr.) - znak godności kapłańskiej, szata w kształcie wąskiego pasa materii otaczająca szyję i spadająca dwoma pasmami na pierś, prawie do ziemi.
eulogia (gr. eluogion, błogosławieństwo) - pamiątkowy przedmiot przywożony przez pielgrzymów ze świętych miejsc.
felonion (gr.) - szata liturgiczna kapłanów, długa i szeroka bez rękawów, z otworem na głowę; wywodzi się z grecko-rzymskiej peleryny podróżnej. Felonion ozdobiony krzyżami nazywał się polistaurion i był od XI w. używany przez patriarchów. Felonion symbolizuje chlamidę, w którą ubrali Chrystusa drwiący z Niego żołnierze i przypomina kapłanom o tym, że podczas nabożeństw przedstawiają samego Chrystusa składającego siebie w ofierze. W felonionach przedstawia się na ikonach świętych biskupów, patriarchów, Ojców Kościoła.
fundator (gr. ktetor) - osoba, która dała środki na wybudowanie lub remont kościoła, także na jego wyposażenie i upiększenie (w tym także na upiększenie wnętrza malowidłami).
Galaktotrofusa (ros. Mlekopitatelnica) - ikonograficzny typ Bogurodzicy karmiącej piersią Dzieciątko. Był popularny w sztuce bałkańskiej i italo-greckiej. Na Rusi spotykany rzadko.
Góra Nie Wyciosana Ludzkimi Rękoma - jeden z symbolicznych typów przedstawiania Bogurodzicy, oparty na starotestamentowym proroctwie Daniela (wytłumaczenie snu Nabuchodonozora o kamieniu, Dn 2,34), zapowiadającym Wcielenie Syna Bożego. Bogurodzica z Dzieciątkiem na tronie trzyma w swoich rękach górę oraz odpadły od niej kamień, krzak gorejący, drabinę Jakuba, a niekiedy Arkę Przymierza i inne starotestamentowe praobrazy Wcielenia. Znane od XV w.
Hagiosoritissa (gr.) - typ ikonograficzny przedstawiający stojącą Bogurodzicę ukazaną prawie z profilu, z uniesionymi w geście modlitwy lub prośby dłońmi. Niekiedy w górnej części kompozycji pojawia się Chrystus w półpostaci. Typ ten powstał prawdopodobnie pod wpływem ikony Bogurodzicy przechowywanej w kaplicy (soros), gdzie w Konstantynopolu w dzielnicy Blachernai przechowywano jej płaszcz.
heksameron (ros. Szesłodniew) - rodzaj literacki w Bizancjum i starej Rusi; utwór egzegetyczno-apologetyczny, w którym przedstawione są podstawy chrześcijańskiej nauki o stworzeniu i urządzeniu świata. Składa się z reguły z sześciu podstawowych części - zgodnie z sześcioma dniami stworzenia - i stanowi przede wszystkim komentarz do biblijnej opowieści o stworzeniu świata (Rdz 1). Najbardziej znany „Heksameron" napisał Bazyli Wielki, a następne utwory tego typu pisano na podstawie jego dzieła. Ikona „Heksameron" znana jest od XVI w. i istnieje w dwóch podstawowych wariantach: w pierwszym w sześciu kwadratach ikony bezpośrednio przedstawia się stworzenie świata, a w drugim, zgodnie z utworem Cyryla Filozofa, dni tygodnia utożsamia się z określonymi świętami: niedziela - Zstąpienie do otchłani (Zmartwychwstanie), poniedziałek - Synaksa Archaniołów, wtorek - Ścięcie św. Jana Chrzciciela, środa - Zwiastowanie, czwartek - Umycie nóg, piątek - Ukrzyżowanie i sobota - Wszystkich świętych. Oba warianty kompozycji „Heksameron" mogą występować na jednej ikonie.
hermeneja (gr., ros. Podlinnik) - zbiór wzorców określających zasady przedstawiania różnych postaci i wydarzeń oraz technicznych sposobów malowania. Hermeneje miały postać przewodników ikonograficznych z zestawem wzorcowych rysun ków oraz tekstów objaśniających. Najstarszy zachowany egzemplarz hermenei, będący kopią znacznie starszych tekstów, pochodzi z góry Atos i datowany jest na 1730-34 r.
hetojmazja (gr. gotowość, przygotowanie) - tron przygotowany na powtórne przyjście Chrystusa idącego sądzić żywych i umarłych (Ps 9, 5-8). W sztuce bizantyjskiej i staroruskiej hetojmazję przedstawiano jako samodzielny temat (w malarstwie monumentalnym) oraz w innych złożonych kompozycjach symboliczno-dogmatycznych. Zwykle na tronie leży księga (Ewangeliarz, Księga Życia, Ap 5) i narzędzia męki Jezusa Chrystusa - krzyż, włócznia i gąbka z hyzopem.
hezychazm (gr.) - ruch mistyczno-ascetyczny w monastycyzmie bizantyjskim i staroruskim; nauka o drodze zjednoczenia z Bogiem przez oczyszczenie człowieka i skoncentrowanie wszystkich jego duchowych sił. Określony w głównych swych zarysach się już w epoce wczesnochrześcijańskiej (IV-IX w.), w monasterach egipskich i synajskich, rozpowszechnił się następnie na Atosie. W pierwszej połowie XIV w. podstawy teoretyczne hezychazmu opracowali w swoich dziełach Grzegorz Synaita, Mikołaj Kabasilas, a przede wszystkim Grzegorz Palamas - autor fundamentalnej nauki o Bożych energiach, co miało wyjątkowe znaczenie dla praktyki ascetycznej. Do kontynuatorów hezychazmu na Rusi należeli Sergiusz z Radoneża, Nil Sorski i inni asceci.
Hodegetria (gr. wskazująca drogę, przewodniczka) - jeden z najbardziej popularnych typów ikonograficznych Bogurodzicy. Stojąca Bogurodzica trzyma Chrystusa na lewym ramieniu, prawą ręką wskazując na jego postać. Chrystus siedzi wyprostowany błogosławiąc prawą ręką, a w lewej trzyma zwój, rzadziej księgę, co odpowiada ikonograficznemu typowi Chrystusa Pantokratora. Według tradycji pierwsza ikona Bogurodzicy z Dzieciątkiem namalowana przez Łukasza Ewangelistę została przywieziona do Konstantynopola z Ziemi Świętej i w V w. umieszczona wraz z innym cennymi relikwiami w kościele zbudowanym przez cesarzową Pulcherię w klasztorze Hodegon, od którego wzięła się później nazwa ikony (XI w.). Ten typ przedstawień Bogurodzicy znany jest z okresu przed ikonoklazmem i narodził się prawdopodobnie na chrześcijańskim Wschodzie, skąd dotarł do Bizancjum. Ikona Bogurodzicy z klasztoru Hodegon cieszyła się wielką czcią w Konstantynopolu. Z okazji wielkich świąt przenoszono ją w uroczystej procesji do innych dzielnic miasta, czemu towarzyszyły rzesze wiernych oczekujących cudu. Kopie ikony były bardzo popularne w Bizancjum i stąd rozpowszechniły się na Rusi od początku jej chrystianizacji. Do typu Hodegetria należą bardzo czczone na Rusi ikony Smoleńska, Jerozolimska, Tychwińska, Iwierska.
hymation (gr.) - wierzchnia szata w postaci prostokątnego kawałka tkaniny; zakładano ją zwykle na chiton i niekiedy pod szyją spinano agrafą.
ikonoklazm - ruch heretycki, wyrażający się w odrzucaniu kultu ikon i ich niszczeniu; w okresie od VIII do IX w. kilka razy był oficjalnie uznany przez Kościół wschodni. Pierwszy okres prześladowań miał miejsce za cesarzy bizantyjskich Leona III Izauryjczyka (717-741) i Konstantyna V Kopronima (741-775), kiedy zwołano ikonoklastyczny sobór w 754 r. i 300 biskupów jednogłośnie odrzuciło kult ikony. Za cesarzowej Ireny i jej syna Konstantyna Porfirogenety (780-797) zwołano VII Sobór Powszechny, który ogłosił kanon kultu ikony. Niszczenie ikon ponownie miało miejsce za cesarza Leona V Ormianina (813-820) i jego następców. Ostateczne przywrócenie kultu ikony nastąpiło dopiero w 843 r. za cesarzowej Teodory i ku czci tego wydarzenia ustanowiono święto kościelne „Tryumf Ortodoksji". Uzasadniając swoje stanowisko ikonoklaści zwykle odwoływali się do starotestamentowego zakazu przedstawiania Boga (Pwt 5,8), chociaż już w Starym Testamencie występują opisy świętych przedstawień - cherubinów na Arce Przymierza w świątyni jerozolimskiej. Poza tym z dogmatycznego punktu widzenia herezja ikonoklazmu była skierowana prze ciwko Wcieleniu Chrystusa, ponieważ ikona jest traktowana jako jedno z naocznych potwierdzeń przyjścia Boga na świat w ludzkim ciele. W obronie kultu ikon wystąpiło wielu teologów i działaczy kościelnych: Jan z Damaszku, Teodor Studyta, patriarchowie Konstantynopola German, Tarazjusz i Nikifor.
ikonostas (gr.) - przegroda oddzielająca prezbiterium od pozostałej przestrzeni świątyni; w ruskiej sztuce cerkiewnej ozdobiony ikonami ikonostas kształtował się na przełomie XIV i XV w. Obecnie obejmuje pięć podstawowych rzędów: lokalny - z ikonami szczególnie czczonymi w danej miejscowości, w tym z ikoną patrona cerkwi (druga na prawo od królewskiej bramy); rząd Deesis (z ikoną „Zbawca w majestacie" pośrodku); rząd ikon świąt; rząd proroków (w centrum Bogurodzica z Dzieciątkiem) i rząd praojców (w centrum obraz Trójcy Świętej); ikonostas zwieńcza krzyż. Rzadko dopełniany jest szóstym rzędem, z przedstawieniem Męki Pańskiej, Synaksy wszystkich świętych i innymi. W Bizancjum prezbiterium oddzielała niewysoka przegroda (templon), na której od VII w. stawiano krzyż (świadectwo Sofroniusza z Jerozolimy i Jerzego Hamartolosa), a za rządów cesarza Bazylego Macedończyka (876-886) - ikonę Zbawiciela. Stopniowo zaczęto dodawać inne ikony, malowane niekiedy na jednej desce, z czego na Rusi ukształtował się ikonostas.
kibotos (gr.) - drewniana lub szklana ozdobna szafka służąca do przechowywania ikon.
klawi (gr.) - ozdoby szat w postaci wertykalnych pasów, od barku do dolnego kraju szaty.
klejmy - w ikonach małe kompozycje z samodzielnym tematem, rozmieszczone wokół centralnego przedstawienia.
koncha (gr. wgłębienie) - półokrągła część budowli, zamknięta, służąca do przykrycia cylindrycznych części budowli (absyda, nisza).
Królewska Brama (ros. carskije wrata) - dwuskrzydłowe centralne drzwi w ikonostasie, przez które podczas Liturgii wynosi się święte dary. Na królewskiej bramie umieszcza się przedstawienia Zwiastowania i czterech ewangelistów; zamiast ewangelistów mogą być przedstawienia Bazylego Wielkiego i Jana Chryzostoma - twórców liturgii. Królewska brama pojawiła się w IX w. po przekształceniu się templonu w ikonostas.
Król królów (ros. Car cariej) - wariant kompozycji Deesis, na której Chrystus jest przedstawiany jako „Król królów i Pan panów" (Ap 19,16). Początkowo pojawia się jako ilustracja Ps 45,10-11: „Królowa (...) stoi po Twej prawicy..."; zgodnie z egzegezą Królem jest Chrystus, a królową Bogurodzica-Kościół. Rozwija się w sztuce serbskiej w XIV-XV w., a następnie rozpowszechnia się na Rusi. W początkowych wariantach kompozycji „Król królów" („Stanęła Królowa") nie było przedstawienia Jana Chrzciciela - zamiast niego umieszczano króla Dawida i innych proroków (fresk w Zaumie koło Ochrydy, 1361 r., klasztor Sw. Marka, 1370 r.). Później włączono do tej kompozycji Jana Chrzciciela jako świadka mistycznego związku (J 3,29). Postać Chrystusa jako władcy zwykle jest połączona z innym typem ikonograficznym - Wielki Arcykapłan.
krzak gorejący (ros. Nieopalimaja Kupina) - 1. Płonący, ale nie spalający się krzak tarniny, w którym Bóg objawił się Mojżeszowi pasącemu owce na pustyni w pobliżu Góry Horeb (Wj 3,2). 2. Najważniejszy starotestamentowy obraz Bogurodzicy, która w nieskalany sposób poczęła i porodziła Syna Bożego Jezusa Chrystusa (nazwa ta pojawia się w akatyście). 3. Nazwa cudownej ikony Bogurodzicy, namalowanej na podstawie najważniejszych praobrazów Wcielenia Chrystusa. W centrum ikony umieszczone jest przedstawienie Bogurodzicy z Dzieciątkiem (typ „Hodegetria"), która trzyma w swoich rękach wiele symbolicznych atrybutów związanych ze starotestamentowymi proroctwami: góra z proroctwa Daniela, drabina Jakuba, brama Ezechiela. Przedstawienie znajduje się w ośmioramiennej gwieździe utworzonej z dwóch kwadratów - zielo nego i czerwonego (kolor krzaka i kolor płomienia). Wokoło rozmieszczone są przedstawienia czterech starotestamentowych tematów: Mojżesz przed krzakiem, drabina Jakuba, brama Ezechiela i drzewo Jessego. Drugim tematem ikony jest posługa aniołów Bogurodzicy i hołd składany przez moce niebios cudownym narodzinom Boga z Dziewicy - ich przedstawienia znajdują się w łukach gwiazdy; wśród nich aniołowie i archaniołowie jako personifikacje żywiołów, znane z księgi Paleja Tołkowaja, księgi Henocha i innych apokryfów. Temat ten znalazł swe odbicie w wielu tekstach liturgicznych. Tradycja mówiąca o cudach tej ikony nie przekazuje jednak informacji o jej znalezieniu: w ruskiej ikonografii jest znana od połowy XVI w. Święto 4 września.
krzyżowo-kopułowy system - system konstrukcji architektonicznej, w którym do części pod kopułą w centrum świątyni skierowane są cztery cylindryczne powierzchnie, tworzące w planie strukturę przypominającą krzyż (kopuła znajduje się nad skrzyżowaniem dwóch prostopadłych osi budowli). W pełni ukształtował się w V w. (kościół Sw. Dawida w Tesalonice, Grecja) i rozprzestrzenił się w architekturze bizantyjskiej oraz staroruskiej poczynając od IX-XI w.
Kyriotissa - jeden z ikonograficznych typów przedstawiania Bogurodzicy, stojącej i trzymającej przed sobą medalion z popiersiem Chrystusa. Ten typ przedstawienia zwany był także Nikopoia.
lewkas (gr. biały) - w ikonografii nazwa gruntu z gipsu lub alabastru zmieszanego z rybim lub zwierzęcym klejem. Jest nanoszony kilkoma warstwami na specjalnie przygotowaną deskę i po wyschnięciu polerowany.
Liturgia (gr. wspólny czyn) - podstawowe chrześcijańskie nabożeństwo, centrum którego jest Eucharystia, poświęcenie i przyjęcie świętych darów. Ustanowiona na pamiątkę komunii apostołów, czego dokonał Chrystus podczas Ostatniej Wieczerzy.
Obejmuje proskomidię - część przygotowawczą; liturgię katechumenów, na której mogą być obecni przygotowujący się do chrztu, i liturgię wiernych, na której dokonuje się sam sakrament - na niej mogą być obecni jedynie ochrzczeni. Według tradycji pierwsze Liturgie zostały ułożone przez apostołów Jakuba i Marka; w IV w. pojawiła się konieczność przejrzenia i ujednolicenia różnych zapisów liturgii, czym zajmowali się na Wschodzie Bazyli Wielki i Jan Chryzostom. Liturgie Jana Chryzostoma i Bazylego Wielkiego są do dzisiaj w użyciu w Kościele prawosławnym, jednak w V-IX w. ich tekst został poddany znacznym zmianom. Kościół prawosławny ma także formularz Liturgii uprzednio poświęconych Darów, czyli uroczystego rozdania Eucharystii w okresie Wielkiego Postu.
Liturgia Świętych Ojców - w sztuce cerkiewnej kompozycja znajdująca się zasadniczo w dolnej części absydy kościoła i przedstawiająca Ojców Kościoła w szatach liturgicznych z księgami i zwojami w rękach (niekiedy na zwojach napisane są teksty modlitw liturgicznych). Często w centrum takiej kompozycji przedstawiony jest przedmiot czci i posługi świętych Ojców - Hetojmazja, Zbawiciel acheiropitos i inne symboliczne praobrazy ofiary Chrystusa. Pojawia się na początku XI w. i rozpowszechnia w XII-XIII w.
loros (gr.) - szczegół stroju archaniołów, szeroki długi pas materiału, ozdobiony perłami i drogimi kamieniami; zapożyczony z szat cesarza bizantyjskiego.
ławra (gr.) - duży klasztor męski, podporządkowany bezpośrednio wyższej władzy kościelnej.
maforion (gr.) - wierzchnia szata, długi kobiecy szal, sięgający od głowy do stóp. Maforion Bogurodzicy jest jedną z najważniejszych relikwii związanych z pamięcią o Niej; według tradycji znajdował się w kościele Blachernai w Konstantynopolu. Na ikonach Bogurodzica jest przedstawiana w maforion purpurowego, rzadziej niebieskiego koloru.
mandorla (wł. migdał) - w ikonografii światłość w kształcie owalu, w której przedstawia się Chrystusa i Bogurodzicę.
minieji czetji (gr. menaion) - zbiory żywotów świętych, ułożone w porządku świętowania ich pamięci według kalendarza prawosławnego oraz kanony, hymny i inne modlitwy na wszystkie dni roku, przeznaczone dla domowej lektury. Pierwsze Minieji czetji pochodzą z XII w. Największą popularnością na Rusi cieszyły się wielkie Minieji czetji metropolity Makarego (połowa XVI w.) i Minieji czetji metropolity Dymitra Rostowskiego (ok. 1700 r.).
mitra (gr. przepaska) - liturgiczne nakrycie głowy duchownych, część stroju archimandrytów, protojerejów i biskupów. Ponieważ podczas nabożeństw kapłani wyobrażają Chrystusa, mitra przypomina o cierniowym wieńcu, którym ukoronowano Zbawiciela.
mur obronny - nazwa nadawana przedstawieniom Bogurodzicy Orantki (na przykład Bogurodzica w absydzie kościoła Świętej Sofii w Kijowie); zapożyczona z akatystu Bogurodzicy („Raduj się murze obronny królestwa", ikos 12).
Narodzenie Bogurodzicy - jedno z dwunastu wielkich świąt, wypadające 8 września i ustanowione na pamiątkę cudownego zrodzenia Bogurodzicy przez starych Rodziców, zgodnie „z Bożą obietnicą". Wspomnienia o tym wydarzeniu nie występują w kanonicznych księgach Biblii, ale są opisane w „Protoewangelii Jakuba", „dziele Pseudo-Mateusza" i innych apokryfach. Święto ustanowiono w drugiej połowie V w., kanony ułożyli w VIII w. Jan z Damaszku i Andrzej z Krety. Ikona „Narodzenie Bogurodzicy" znajduje się w rzędzie ikon świąt w ikonostasie.
Narodzenie Chrystusa - jedno z dwunastu wielkich świąt, wypadające 25 grudnia i ustanowione na pamiątkę cudownego narodzenia się z Dziewicy Maryi Jezusa Chrystusa, Syna Bo żego. Informacje o tym wydarzeniu zawarte są w Nowym Testamencie (Mt 1,25; Łk 11,6-8), szczegółowiej zostały opisane w „Protoewangelii Jakuba". Kanoniczne teksty Ewangelii mówią także o pokłonie Dzieciątku, wkrótce po Jego narodzeniu, magów (Mt 2,1-12) i pasterzy (Łk 2,8-20). Początkowo było obchodzone razem z chrztem (wczesnochrześcijańskie święto Objawienia), ale w IV w. oba święta usamodzielniają się. Kanony święta napisali w VIII w. Kosma z Maiumy i Jan z Damaszku. Przedstawienia ikonograficzne związane z tematyką Narodzenia (przede wszystkim „Pokłon magów") były powszechnie znane już w sztuce wczesnochrześcijańskiej, w katakumbach i na sarkofagach. Występują na mozaikach Rawenny i Rzymu (VI w.). W późniejszych czasach, przy kształtowaniu schematu ikonograficznego „Narodzenie" na równi z kanonicznymi tekstami, wykorzystano apokryficzną „Protoewangelię Jakuba" i niektóre teksty liturgiczne. Poczynając od XVI w. pojawia się poszerzona redakcja ikony „Narodzenie", obejmująca trzy wydarzenia, związane z samym narodzeniem - od zwiastowania do ucieczki do Egiptu, zabicia niemowląt w Betlejem i zabójstwa Zachariasza (ojca Jana Chrzciciela). Ikona „Narodzenie Chrystusa" znajduje się w rzędzie ikon świąt w ikonostasie.
Nieśpiące Oko (Zbawca Nieśpiące Oko) - symboliczny typ przedstawienia Chrystusa, powstały na bazie pewnych proroctw starotestamentowych (Ps 120). Na ikonach tego typu przedstawiony jest młody Chrystus na łożu, a nad nim pochylają się Bogurodzica i aniołowie z narzędziami męki. Pojawia się w sztuce bizantyjskiej i staroruskiej na przełomie XIV i XV w.
nimb (łac. obłok, chmura) - umowne oznaczenie jasności wokół głowy na przedstawieniach Chrystusa, Bogurodzicy, świętych i innych postaci. Znany w starożytności od epoki hellenizmu, od V w. rozpowszechnia się w sztuce chrześcijańskiej. Nimb ma różne kształty (okrągły, trójkątny, sześciokątny, ośmiokątny) i różną barwę. Okrągły nimb z wpisanym w niego krzyżem jest najważniejszym atrybutem malowanym wy łącznie na historycznych i symbolicznych przedstawieniach Chrystusa.
Objawienie - jedna z nazw święta należącego do dwunastu wielkich i ustanowionego na pamiątkę Chrztu Jezusa Chrystusa w rzece Jordan i objawienia się w tym momencie trzech osób Trójcy Świętej - Boga Ojca w głosie („Ten jest mój Syn umiłowany, w którym mam upodobanie"), Jezusa Chrystusa („Oto Baranek Boży") i Ducha Świętego w postaci gołębia (Mt 3,13-17; Mk 1,9-11; Łk 3,21-22). Jest obchodzone 6 stycznia, do V w. pod nazwą „Objawienie" świętowano jednocześnie Narodzenie i Chrzest. Kanony jutrzni ułożyli w VII w. Kosma z Maiumy i Jan z Damaszku. Ikonograficzne przedstawienia Chrztu w Jordanie wraz z nowo ochrzczonymi, nad którymi dokonuje się tajemnica chrztu, znane są już w malarstwie katakumb; ikona „Objawienie" („Chrzest Pański") znajduje się w rzędzie ikon świąt w ikonostasie.
ołtarz (ros. prestoł) - czworokątny stół przykryty obrusem pośrodku prezbiterium (absydy). Na ołtarzu znajdują się antimension, ewangeliarz, krzyże i artoforion. Na ołtarzu dokonuje się poświęcenie świętych darów. Ponieważ święte dary są Ciałem i Krwią Chrystusa, ołtarz symbolizuje jednocześnie grób Pański i miejsce przebywania Boga w raju.
omoforion (gr.) - oznaka godności biskupiej; długi pas tkaniny ozdobionej krzyżami i zakładany w specjalny sposób na inne szaty kapłańskie. Omoforion oznacza zbłąkaną owcę (czyli zabłąkany rodzaj ludzki), a ubrany w niego biskup przedstawia Chrystusa Dobrego Pasterza, który wziął zbłąkaną owcę na ramiona i odniósł do domu Ojca Niebieskiego (Łk 14, 4-7).
Opieka Bogurodzicy (ros. Pokrow) - święto prawosławne ustanowione na Rusi w XE w. na pamiątkę cudownego objawienia się Bogurodzicy w cerkwi w Blachernach. W czasie całonocnego czuwania w tej cerkwi Andrzej Jurodiwy i jego uczeń Epifaniusz ujrzeli Bogurodzicę z orszakiem świętych, która rozpostarła maforion nad zgromadzonymi w cerkwi i modliła się o uratowanie ludu. Święto 1 października. Najwcześniejsze przedstawienia ikonograficzne znane od XIII w.; w XIV w. formuje się stały schemat ikony w dwóch wariantach: moskiewskim i nowogrodzkim. Wariant moskiewski ilustruje przede wszystkim samo cudowne wydarzenie, świadkami którego byli Andrzej i Epifaniusz: Bogurodzica trzymająca maforium przedstawiona jest ze świętymi w górnej części ikony na tle świątyni, a w dolnej Andrzej, Epifaniusz i inni świadkowie cudu. Wariant nowogrodzki przedstawia Bogurodzicę Orantkę, a nad Nią aniołów podnoszących zasłonę - w tym wypadku wraz z opisem cudu objawienia się Bogurodzicy opisano cotygodniowy cud dokonujący się w Blachernach: w każdy piątek podczas całonocnego czuwania (mocą anielską) podnosiła się zasłona nad przedstawieniem Bogurodzicy w absydzie i opuszczała w sobotę rano. W obu wariantach ikony przedstawia się także Romana Pieśniarza (Melodos) (pośrodku dolnego rzędu), wspomnienie którego obchodzone jest również 1 października.
orant (łac. modlący się) - postać przedstawiona w modlitewnej pozie, z podniesionymi rękoma.
orantka (łac. modląca się) - jeden z typów przedstawiania Bogurodzicy, sięgający wczesnochrześcijańskich przedstawień dusz zmarłych, które modlą się za pozostałych na ziemi żywych; przedstawia postać Bogurodzicy bez Dzieciątka, z podniesionymi rękoma, czyli w tradycyjnym geście modlitwy orędowniczej (porównaj modlitwę Mojżesza w czasie bitwy Izraelitów z Amalekitami, Wj 17,8-16). Po ustaleniu programu ikonograficznego kościołów bizantyjskich (poczynając od IX w.) Bogurodzica Orantka jest przedstawiana z zasady w górnej części absydy ołtarzowej. W kontekście ikonografii cerkwi temat orędownictwa nabiera szerszego znaczenia: modlitwa Bogurodzicy wiąże w jedno królestwo niebieskie, przedstawione w górnych partiach cerkwi, ze „światem niższym" - pod Jej nogami. Bogurodzica Orantka jakby wychodzi naprzeciw
piersi oznaka godności biskupiej - nieduża ikona (na jednej stronie okrągła, owalna, romboidalna), z przedstawieniem Zbawcy lub Trójcy Świętej, a na drugiej Bogurodzicy z Dzieciątkiem. 3. Tytuł ikon Bogurodzicy „Znak" (niekiedy „Wielka Panagia"), wyjaśniający sens przedstawienia Chrystusa w medalionie jako odnoszący się do jego symbolicznego archetypu, baranka paschalnego.
Pantokrator (gr. Wszechwładca) - jeden z głównych typów przedstawiania Chrystusa jako niebieskiego króla i sędziego - Chrystus zasiada na tronie, błogosławi prawą ręką, a w lewej trzyma zwój lub księgę. Rozpowszechnił się szeroko poczynając od TV-Vl w. w związku z przenikaniem do sztuki chrześcijańskiej elementów późnoantycznej ikonografii (przede wszystkim ikonografii cesarza). W późniejszych czasach obok całej postaci Chrystusa pojawiają się przedstawienia do pasa, różniące się jedynie w szczegółach: położenie księgi lub zwoju, gest błogosławiącej ręki.
paramandos (gr.) - część stroju zakonnego, czworokątny kawał tkaniny z przedstawieniem krzyża na podnóżku z narzędziami męki i czaszką Adama; noszony przez mnichów na piersi. Symbolizuje krzyż, który bierze na siebie mnich idąc za Chrystusem.
pendition (ros. toroki) - wstążeczki we włosach aniołów; symbolizują posłuszeństwo aniołów Bogu.
Pochwała Bogurodzicy - 1. Święto ku czci Bogurodzicy, obchodzone w sobotę V tygodnia Wielkiego Postu. 2. Ikona przedstawiająca Bogurodzicę na tronie w otoczeniu proroków z symbolicznymi atrybutami ich proroctw o Wcieleniu Chrystusa, o cudownym zrodzeniu Boga przez Dziewicę. Z reguły przedstawia się nie więcej niż trzynastu proroków (ze zwojami lub symbolami): Jakub z drabiną, Mojżesz z krzakiem, Balaam z gwiazdą, Gedeon z runem, Ezechiel z bramą, Jeremiasz z tablicą, Izajasz z kleszczami i węgielkiem, Jesse i Aaron z kwitnącymi laskami, Dawid i Salomon z modelami świątyni
jerozolimskiej oraz Daniel i Habakuk z górami. Ikonografia znana od XV w.: powstała na bazie wcześniejszych ikon Bogurodzicy z prorokami na obrzeżach (XI-XH w.). Nazwa „Pochwała Bogurodzicy" może być nadawana także innym ikonom wysławiającym Bogurodzicę.
Podwyższenie Krzyża - jedno z dwunastu wielkich świąt, wypadające 14 września i ustanowione na pamiątkę cudownego znalezienia krzyża przez cesarzową Helenę, matkę cesarza Konstantyna Wielkiego, w 326 r. podczas wyprawy do Ziemi Świętej. Znaleziony krzyż został podniesiony nad tłumem obecnym przy tym zdarzeniu przez Makarego, biskupa Jerozolimy (stąd nazwa święta). Obchodzone od IV w. Kanon jutrzni ułożył Kosma z Maiumy. Ikona „Podwyższenie Krzyża" znajduje się w rzędzie ikon świąt w ikonostasie.
polikandelabr (gr. wieloświecznik) - centralny żyrandol w cerkwii z dużą liczbą świec lub lampek.
poliptyk (ros. składiec) - ikona składająca się z kilku części, to jest ze środkowej deski i przymocowanych do niej kilku bocznych.
proskomidia (gr. przynoszenie) - wstępna część Liturgii, w czasie której dokonuje się przygotowania świętych darów (chleba i wina) do Eucharystii. W tym celu używa się pięciu prosfor: z pierwszej kapłan wyjmuje część czworokątną - Baranka która stanie się Ciałem Chrystusa, a z pozostałych cząstki ku czci Bogurodzicy, Jana Chrzciciela, dziewięciu chórów świętych, a także ku wspomnieniu żywych i zmarłych. Wszystkie te cząstki wraz z Barankiem są kładzione na naczyniu liturgicznym zwanym diskos, na którym ustawia się asteriskos (ros. zwiezdica) - dwa metalowe pałąki tworzące krzyż oraz przykrywa trzema welonami. Czerwone wino zmieszane z wodą wlewa się do kielicha. Wszystkim tym czynnościom towarzyszą określone modlitwy i ceremonie.
Przemienienie - jedno z dwunastu wielkich świąt chrześcijań skich, wypadające 6 sierpnia i ustanowione na pamiątkę jednego z ważniejszych momentów ziemskiego życia Chrystusa: podczas modlitwy na górze Tabor, wobec apostołów Piotra, Jakuba i Jana, Chrystus zajaśniał Bożą światłością, co przeraziło apostołów (Mt 17,1-9; Mk 9,2-9; Łk 9,28-36). Towarzyszył temu głos Boga Ojca: „To jest mój Syn umiłowany, w którym mam upodobanie", poświadczający drugi raz (po chrzcie), że Chrystus jest prawdziwym Synem Bożym. Wspólnotę Bożej energii - niestworzonej światłości - z ludzkim ciałem Chrystusa tradycja chrześcijańska uważała za gwarancję przyszłego przemienienia człowieka, co stało się podstawą nauki o przebóstwieniu i zjednoczeniu z Bogiem. Przemienienie jest świętowane od IV w., kanony święta ułożyli w VIII w. Kosma z Maiumy i Jan z Damaszku. Ikona „Przemienienie" znajduje się w rzędzie ikon świąt w ikonostasie.
rabdos (gr.) - w ikonografii bizantyjskiej i staroruskiej jeden z atrybutów anioła, cienka złota laska w jego ręce.
ripidion (gr. wachlarz) - utensylium liturgiczne, pierwotnie mające na celu odpędzanie owadów od świętych darów. Obecnie jest to posrebrzany lub pozłacany krąg z przedstawieniem sześcio-skrzydłego serafina, umocowany do długiej rączki; wynoszony przez diakona podczas liturgii celebrowanej przez biskupa, ma zastosowanie przy święceniach diakonatu i w innych sytuacjach.
sakkos (gr. wór) - szata liturgiczna biskupów, tunika sięgająca nóg, ozdobiona dzwoneczkami. Symbolizuje szatę bólu i pokory (Jr 48; Łk 10,13). Dzwoneczki symbolizują słowo Boże płynące z ust biskupa.
Sąd Ostateczny (ros. Strasznyj Sud) - końcowy akt historii świata, poprzedzający jego przebóstwienie i ostateczne zjednoczenie człowieka z Bogiem. Jego obraz uzależniony jest od starostestamentowych przedstawień pełnego i ostatecznego zwycięstwa królestwa Bożego (Wj 13,2-9; Ez 30,3). Z biegiem czasu te przedstawienia układają się w rozwinięte obrazy eschatologiczne (Dn 7-8). W tekstach nowotestamentowych opisy Sądu Ostatecznego mają najczęściej charakter alegoryczny - oddzielenie owiec od kozłów (Mt 25,31-33), przypowieść o mądrych i głupich pannach (Mt 25,1-13) żniwo i winobranie (Ap 14,14-20) i inne. Poszczególne eschatologiczne obrazy zawarte w Piśmie Świętym zostały usystematyzowane i ułożone w jeden opis przez Ojców Kościoła, wśród których decydującą rolę odegrał Efrem Syryjczyk. Ikonografia Sądu Ostatecznego ukształtowała się w sztuce bizantyjskiej w XI-XII w., chociaż świadectwa o istnieniu takich przedstawień odnoszą się do znacznie wcześniejszych czasów (jednym z nich jest list Jana z Damaszku do cesarza Konstantyna Kopronima w obronie kultu ikony). Tradycyjny wariant tej kompozycji, rozpowszechniony w XII-XVI w., powstał na bazie wielu źródeł i obejmuje dużą liczbę różnych przedstawień, które można ułożyć w trzy podstawowe grupy: 1. powtórne przyjście Chrystusa, wskrzeszenie umarłych oraz sąd nad sprawiedliwymi i grzesznikami (z przedstawieniami raju i piekła); 2. przebóstwienie świata; 3. tryumf sprawiedliwych w niebieskiej Jerozolimie. Przedstawienie Sądu Ostatecznego stanowi część ikonografii bizantyjskiej i staroruskiej cerkwi oraz występuje na jej zachodniej ścianie. W ruskiej ikonografii rozpowszechnia się zwłaszcza od XVI w.
serafimy (hbr. ogniści, płomienni) - w teologii jeden z dziewięciu chórów anielskich, wyższy stopień hierarchii niebieskiej (według Pseudo-Dionizego Areopagity); przedstawiani są w ikonografii w ludzkiej postaci i ze skrzydłami.
słupnik - asceta chrześcijański trwający w modlitwie na słupie, otwartej małej platformie, baszcie (także na drzewie - dendryta). Założycielem tego kierunku ascezy był Szymon Słupnik.
sobory powszechne - zgromadzenia wyższego duchowieństwa i przedstawicieli Kościołów lokalnych, na których opracowano i ogłoszono podstawy chrześcijańskiej wiary, sformułowano kanoniczne zasady liturgiczne, oceniono różne koncepcje teologiczne i osądzono herezje. Podstawowe decyzje soborów powszechnych: Nicejski (325 r.) - przyjęcie pierwszej redakcji Symbolu Wiary, osądzenie arianizmu, określenie dnia świętowania Paschy; Konstantynopolitański (381 r.) - opracowanie pojęć dotyczących dogmatu trynitarnego, ostateczne sprecyzowanie Symbolu Wiary, osądzenie arianizmu, sabelianizmu i innych herezji; Efeski (431 r.) - osądzenie nestorianizmu i ogłoszenie Dziewicy Maryi Bogurodzicą; Chalcedoński (451 r.) osądzenie monofizytyzmu i określenie pojęć odnoszących się do Osoby Boga-Człowieka Jezusa Chrystusa, współistotnego Ojcu; II Konstantynopolitański (553 r.) i III Konstantynopolitański (680-681 r.) - osądzenie różnych herezji; II Nicejski (787 r.) - osądzenie ikonoklazmu i ogłoszenie kanonu kultu ikon i krzyża. Po podziale Kościoła (1054 r.) ogólnochrześcijańskie sobory nie były zwoływane.
Sofia (gr. mądrość) Mądrość Boża - w księgach starotestamentowych Przypowieści Salomona, Mądrości Salomona i Mądrości Jezusa syna Syracha personifikacja najwyższej mądrości i twórczej miłości Boga, zasady stworzenia świata. Tradycja chrześcijańska od czasów apostolskich utożsamia Sofię z Drugą Osobą Trójcy Świętej, Synem Bożym Jezusem Chrystusem („głosimy Chrystusa ... który jest Chrystusem, mocą Bożą i mądrością Bożą", 1 Kor 1,23-24). W sztuce bizantyjskiej i staroruskiej znane są przedstawienia Sofii w postaci alegorycznej figury - samodzielnej lub w układzie skomplikowanych kompozycji symbolicznych na temat Bożej Opatrzności: „Mądrość zbudowała sobie dom" (Prz 9,1) i „Sofia, Mądrość Boża" (nowogrodzka). Mimo że pierwsza kompozycja jest ilustracją określonego tekstu z Księgi Przysłów, a druga ma charakter symboliczny, obie wiążą się z tematem Wcielenia, ofiary, Sądu Ostatecznego i nadchodzącego zjednoczenia człowieka z Bogiem - najważniejszych elementów Bożej ekonomii, których personifikacją jest postać Sofii. Obie kompozycje powstały w XIV-XV w. Średniowieczna tradycja często utożsamiała Sofię
z Bogurodzicą - przykładem tego jest kijowsko-jarosławska ikona „Sofia, Mądrość Boża».
Spotkanie Pańskie (wprowadzenie Chrystusa do świątyni) - jedno z dwunastu wielkich świąt, wypadające 2 lutego i ustanowione na pamiątkę przyniesienia Jezusa do świątyni jerozolimskiej - zgodnie ze starotestamentowym zwyczajem, czterdziestego dnia po Jego narodzeniu; w świątyni ujrzał Go starzec Symeon, który rozpoznał w Jezusie Mesjasza i prorokował o Jego przyszłej posłudze (Łk 2,22-39). Główną ideą tego święta jest spotkanie Starego i Nowego Testamentu, prawa i łaski; poza tym rytualne przyniesienie Dzieciątka do świątyni jest znaczeniowo zbliżone do złożenia ofiary i może być traktowane jako praobraz przyszłej Jego Ofiary. Święto jest obchodzone od IV w. Kanon święta został ułożony w VIII w. przez Kosmę z Maiumy. Ikona „Spotkanie Pańskie" znajduje się w rzędzie ikon świąt w ikonostasie.
sticharion (gr.) - jedna z szat liturgicznych biskupów, kapłanów (spodnia) i diakonów (w tym wypadku wierzchnia); długa do kostek tunika z otworem na głowę i szerokimi długimi rękawami (u kapłanów - z wąskimi) . Sticharion oznacza „szatę zbawienia i radości" oraz czyste sumienie, nieskalane życie i duchową radość w Panu - konieczne warunki dla uczestników nabożeństw.
stogław (Sobór Stu Rozdziałów) - zbiór decyzji soboru odbytego w Moskwie w 1551 r., podzielony na sto rozdziałów (stąd nazwa). Sam sobór był zwołany przez metropolitę Makarego i odbył się z udziałem cara Iwana IV Groźnego. Decyzje soboru odnosiły się do problemów liturgii i obrzędów, zarządzania diecezją i klasztorami oraz udziału Kościoła w sprawach świeckich. W dziedzinie ikonografii sobór ustanowił kontrolę nad działalnością ikonografów i rozpatrzył kilka spornych problemów (zwłaszcza problem przedstawiania Trójcy Świętej). Decyzje soboru zostały odwołane przez sobór z 1667 r. w związku z reformą dokonywaną przez patriarchę Nikona.
Wielki Sobór Moskiewski z 1667 r. potwierdził prawidłowość decyzji Soboru Stu Rozdziałów, dotyczących ikonografii.
Synaksa archaniołów (ros. Sobór archangietow) - 1. Nazwa kilku świąt poświęconych wspomnieniu mocy niebieskich: Synaksa Michała Archanioła i pozostałych mocy bezcielesnych (8 listopada); Synaksa Gabriela Archanioła (26 marca) i inne. 2. Ikona przedstawiająca archaniołów Michała i Gabriela (często w otoczeniu innych mocy niebieskich), którzy trzymają przed sobą okrągłą tarczę z obrazem Zbawcy-Emmanuela. Ikonografia «Synaksy Archaniołów* została zapożyczona ze starożytnego „obrazu na tarczy", niesionego przez boginię zwycięstwa Nike; w sztuce chrześcijańskiej na tarczy przedstawia się krzyż z monogramem Chrystusa, natomiast postać Nike została zastąpiona przez aniołów. Później zamiast monogramu zaczęto przedstawiać wcielonego Chrystusa. Ikona ta głosi zwycięstwo nad śmiercią, przedwiecznie zamyślone przez Bożą Opatrzność (stąd uzupełniający temat narady mocy niebieskich). Rozpowszechnienie tego przedstawienia wiąże się ze zwycięstwem nad ikonoklastami i przywróceniem kultu ikony (843 r.).
Synaksa Bogurodzicy (ros. Sobór Bogomatieri) - 1. Święto ustanowione ku czci Matki Bożej, wypada w następny dzień po Narodzeniu Chrystusa, czyli 26 grudnia. 2. Nazwa ikony ilustrującej tekst bożonarodzeniowej stichery, przypisywanej Janowi z Damaszku: „Cóż przyniesiemy Tobie...". Przedstawia symboliczny wariant ikony „Narodzenie Chrystusa"; w centrum na tronie znajduje się Bogurodzica z Dzieciątkiem, a wokół Niej, zgodnie z tekstem bożonarodzeniowej stichery -aniołowie, pasterze i magowie oraz alegoryczne przedstawienie Ziemi i Pustyni (ziemia - szopka, pustynia - żłób). Jako przedstawiciele rodzaju ludzkiego występują hymnografowie i Ojcowie Kościoła. Kompozycja „Synaksa Bogurodzicy" formowała się w sztuce od VIII do XIV w.; na Rusi znana od XIV w.
tablica (gr. tablion, ros. skriżal) - 1. Kamienna płyta z wyrytym
na niej tekstem 10 przykazań, otrzymana przez Mojżesza od Boga na górze Synaj (Wj 24,12; 34,1-4). 2. Czworokątny kawałek tkaniny z wyszytym pośrodku krzyżem lub ikoną; jest naszywany na mantiję biskupa i symbolizuje jedność obu Testamentów.
templon - przegroda ołtarzowa świątyń wczesnochrześcijańskich i bizantyjskich, szereg kolumn zwieńczonych architrawem, na którym zwykle rozmieszczano ikony. Pustą przestrzeń między kolumnami do wysokości 1,5-2 m ypełniały kamienne płyty z reliefami i ornamentem.
tetramorfos (gr. czteropostaciowy) - tradycyjna nazwa istot niebieskich opisanych w wizji proroka Ezechiela (1,4-25); skrzydlata istota z czterema twarzami: człowieka, lwa, wołu i orła.
Tobą Raduje Się - 1. Szczególny hymn ułożony ku czci Bogurodzicy, włączony do Oktoechosu, śpiewany w anaforze liturgii Bazylego Wielkiego (w miejsce pieśni „Godne to jest" w liturgii Jana Chryzostoma). 2. Ikona ilustrująca pierwsze wersety hymnu: „Tobą raduje się, Łaski Pełna, wszelkie stworzenie, chóry aniołów i ludzki ród. O święta świątynio i raju duchowy..." - na ikonie jest przedstawiona na tronie Bogurodzica z Dzieciątkiem, w otoczeniu Bożej chwały; za Nią chóry aniołów i świątynia na tle ogrodu rajskiego. U stóp tronu Jan z Damaszku, autor „Oktoechosu", wyciągający rękę z tekstem swojej modlitwy ku Bogurodzicy; pod nim przedstawione są wszystkie chóry świętych: praojcowie, prorocy, apostołowie, biskupi, męczennicy itd., zgodnie z tekstem modlitwy intercesji, którą kapłan czyta przy ołtarzu w czasie śpiewania przez chór hymnu „Tobą raduje się". Kompozycję wieńczy półokrąg nieba, z zasady z przedstawieniem niebieskich mocy anielskich („...łono Twoje większym było od nieba..."). Ikona „Tobą raduje się" pojawia się w ruskiej ikonografii w końcu XV - początku XVI w.
Umilenije - patrz: Eleusa
Wejście do Jerozolimy - jedno z dwunastu wielkich świąt, ustanowione na pamiątkę przybycia Chrystusa do Jerozolimy przed swoją męczeńską śmiercią i zmartwychwstaniem (Mt 21,1-2; Mk 11,1-10; Łk 19,29-38; J 12,12-15). Świętowane w ostatnią niedzielę przed Paschą. Inna nazwa święta - Niedziela Palmowa, gdyż zgodnie ze świadectwami Ewangelii mieszkańcy Jerozolimy wyszli na spotkanie Jezusa z gałązkami palmowymi. W kościelnym rytuale w Rosji rolę palmy pełni gałązka wierzbowa - stąd Wierzbowa Niedziela. Święto ustanowiono w III w. Kanon jutrzni ułożył Kosma z Maiumy. Ikona „Wejście do Jerozolimy" znajduje się w rzędzie ikon świąt ikonostasu.
welum (łac. velum - żagiel) - w ikonografii nazwa tkaniny (zwykle w kolorze czerwonym) zarzuconej na dwie budowle. Oznacza, że wydarzenie ma miejsce we wnętrzu, na niektórych ikonach („Narodzenie Bogurodzicy", „Wprowadzenie Bogurodzicy do świątyni", „Zwiastowanie", „Spotkanie Pańskie") symbolizuje związek Starego i Nowego Testamentu.
Wniebowstąpienie Pańskie - jedno z dwunastu wielkich świąt, ustanowione na pamiątkę cielesnego wstąpienia Zbawiciela do nieba w obecności Jego uczniów (Mk 16,19; Łk 24,51; Dz 1,4-11) i obchodzone czterdziestego dnia po święcie Paschy. Sięga czasów apostolskich. Kanony jutrzni ułożyli Jan z Damaszku i Józef Hymnograf. Kanoniczna ikonografia „Wniebostąpienie" powstawała już w IV w. i dokładnie przekazuje tekst nowotestamentowy (Dz 1,4-11). W centrum kompozycji znajduje się postać Bogurodzicy Orantki, będącej obrazem Kościoła nowotestamentowego. Tym samym ujawniony zostaje dogmatyczny sens święta - powstanie Kościoła Chrystusowego, którego rodzicami chrzestnymi staną się obecni przy wniebowstąpieniu apostołowie. Ikona „Wniebowstąpienie" znajduje się w rzędzie ikon świąt w ikonostasie.
Wprowadzenie Marii do Świątyni - jedno z dwunastu wielkich świąt, wypadające 21 listopada i ustanowione na pamiątkę
wprowadzenia trzyletniej Dziewicy Maryi do świątyni jerozolimskiej i poświęcenia Jej Bogu (jako wypełnienie obietnicy złożonej przez Jej rodziców). Opis tego wydarzenia nie występuje w kanonicznych księgach i jest znany z tak zwanej „Protoewangelii Jakuba" oraz z innych apokryfów. Święto ustanowiono nie wcześniej niż w VIII w. Kanony jutrzni ułożyli Grzegorz z Nikomedii i Bazyli Pagariotes. Ikona „Wprowadzenie do świątyni" znajduje się w rzędzie ikon świąt w ikonostasie.
Wszystkich Cierpiących Radością - nazwa cudownej ikony Bogurodzicy. Poza przedstawieniem Bogurodzicy - samodzielnie lub z Chrystusem - na tej ikonie są przedstawieni ludzie nękani cierpieniami i pokusami oraz aniołowie czyniący dobro w imieniu Bogurodzicy. Zgodnie z tradycją ikona ta została znaleziona w 1643 r. Święto 24 października.
Zaśnięcie Bogurodzicy (gr. Koimesis) - jedno z dwunastu wielkich świąt, obchodzone 15 sierpnia i ustanowione na pamiątkę śmierci Bogurodzicy. O tym wydarzeniu nie mówią kanononiczne księgi biblijne. Zostało ono opisane w Transitus Mariae, apokryfie łączonym z Jakubem, bratem Pańskim, a następnie w homilii Jana z Damaszku i liście pastoralnym Jana z Tessaloniki. Kanony święta ułożyli Kosma z Maiumy i Jan z Damaszku. Ikona „Zaśnięcia" znajduje się w rzędzie świąt ikonostasu.
Zbawiciel Nie Uczyniony Ludzką Ręką - patrz: Acheiropitos
Zbawiciel w majestacie (ros. Spaś w siłach) - odrębny typ przedstawienia Chrystusa Pantokratora w tęczowym blasku chwały niebieskiej, otoczonego zastępami wojska niebieskiego oraz czterema symbolami zwierząt apokaliptycznych, które symbolizują czterech ewangelistów, niosących słowo Boże na wszystkie krańce świata. Przedstawienie rozwinęło się na bazie wizji prorockich (Ez 1,4-28) i Apokalipsy (4,2-9), a także dzieła Pseudo-Dionizego Areopagity „O hierachii niebieskiej". W ruskiej ikonografii znane od początku XV w.; ikona „Zbawiciel w majestcie" była umieszczana w centrum rzędu Deesis staroruskiego ikonostasu.
Zmartwychwstanie - najważniejszy akt ziemskiego życia Zbawiciela, zakończenie Jego ziemskiej posługi. Akt ostatecznego zwycięstwa nad śmiercią, praobraz zbliżającego się powstania zmarłych i objawienie ludziom życia wiecznego. Poświadczony we wszystkich Ewangeliach (Mt 28; Mk 16; Łk 16; J 20-21). Prawosławny kanon ikony (za wyjątkiem późnych obcych wpływów) odrzuca możliwość przedstawienia niezgłębionej tajemnicy zmartwychwstania. Symboliczną zamianą przedstawienia tej tajemnicy są „Anioł objawił się kobietom (myroforai) przy grobie", co zostało opisane w kanonicznych Ewangeliach (Mt 28,1-8; Mk 16,1-8; Łk 24,1-7) oraz ikona „Zstąpienie do otchłani", które zgodnie z apokryficzną Ewangelią Nikodema miało miejsce natychmiast po zmartwychwstaniu: zmartwychwstały Chrystus zstąpił do otchłani, skąd wyprowadził starotestamentowych sprawiedliwych i proroków na czele z Adamem i Ewą.
Znak - popularny typ przedstawień Bogurodzicy, wynikający z najważniejszego proroctwa Izajasza (Iz 7, 14): „Dlatego Pan sam da wam znak: Oto Panna pocznie i porodzi Syna, i nazwie Go imieniem Emmanuel". Przedstawia Bogurodzicę z podniesionymi rękoma (Orantka), niosącą na piersi obraz Chrystusa Emmanuela (zwykle w okrągłym medalionie). Centralnym tematem tego przedstawienia jest Wcielenie Syna Bożego. Przedstawienia Bogurodzicy typu „Znak" rozpowszechniają się w XI-XII w. w sztuce bizantyjskiej (Nikopoia, Platytera) i staroruskiej. Jednakże sama nazwa „Znak" znana jest tylko na Rusi i związana z tekstem starotestamentowego proroctwa Izajasza („Pan da wam znak..."). Z ikon tego typu na Rusi bardzo znana jest ikona nowogrodzka „Bogurodzica Znaku", która okazała cudowną pomoc mieszkańcom Nowogrodu podczas ich bitwy z suzdalczykami w 1169 r. Święto liturgiczne 27 listopada.
Zstąpienie do Otchłani - patrz: Zmartwychwstanie
Zesłanie Ducha Świętego na Apostołów (Pięćdziesiątnica) - jedno z dwunastu wielkich świąt Kościoła, ustanowione na pamiątkę zesłania Ducha Świętego na apostołów w Jerozolimie podczas żydowskiego święta Pięćdziesiątnicy, obchodzonego 50 dnia po święcie Paschy (Dz 2,1-13); w chrześcijaństwie obchodzone w ósmą niedzielę po Wielkanocy. Wydarzenie to jest spełnieniem starotestamentowych (Jl 2,28-32) i nowotestamentowych (Mt 3,11; Mk 1,8; Łk 3,16) proroctw oraz oznacza początek działania Ducha Świętego i powstanie Kościoła. Obchodzone od IV w. Kanony święta ułożyli w VII w. Kosma z Maiumy i Jan z Damaszku. Ikona „Zesłanie Ducha Świętego" przedstawia siedzących w półkolu apostołów, na których zstępuje Duch Święty w postaci języków ognia, pod nimi w pieczarze - postać starca w koronie, symbolizująca oświecane narody; od XVII-XVin w. w centrum ikony zaczęto umieszczać postać Bogurodzicy. Ikona „Zesłanie Ducha Świętego" znajduje się w rzędzie ikon świąt w ikonostasie.
Zwiastowanie - jedno z dwunastu wielkich świąt, wypadające 25 marca. Zostało ustanowione na pamiątkę zwiastowania przez archanioła Gabriela Dziewicy Maryi tajemnicy Wcielenia Słowa (Łk 1,26-38). Świętowane od IV w. (świadectwo Atanazego Wielkiego). Kanony jutrzni napisali w VIII w. Jan z Damaszku i w IX w. Teofanes metropolita Nicei. Ikonograficzne przedstawienie „Zwiastowanie" znajduje się w rzędzie ikon świąt w ikonostasie oraz na królewskiej bramie.
żagielki (pendentywy) - w architekturze jeden z elementów krzyżowo-kopułowej świątyni, sferyczny trójkąt zabezpieczający przejście od kwadratu planu do koła kopuły. Na żagielkach średniowiecznych lub staroruskich cerkwi umieszczano przedstawienia czterech Ewangelistów.
żertwiennik - stół ofiarny, na którym podczas proskomidii przygotowuje się święte dary do Eucharystii.
Życiodajne źródło (gr. Zoodochos Vegę) - nazwa cudownej ikony Bogurodzicy, pochodzącej z kościoła zbudowanego w 450 r. koło Konstantynopola przez cesarza Justyniana. Cerkiew zbudowano w pobliżu cudownego źródła, wskazanego przez samą Bogurodzicę. Ikona „Bogurodzica - Życiodajne Źródło" przedstawia Matkę Boga z Dzieciątkiem, zanurzoną do pasa w niedużym okrągłym lub owalnym basenie, do którego ze wszystkich stron zdążają cierpiący i pragnący uzdrowienia. Poza tym przedstawienie to ma także charakter dogmatyczny - Bogurodzica, która zrodziła Zbawiciela, jest źródłem życia wiecznego (mówią o tym niektóre teksty liturgiczne). Święto 5 kwietnia.