Świat Prawosławia

Ikonostas

Ikonostas kościoła Dwunastu Apostołów na Kremlu

Ikonostas to bardziej lub mniej ciągła, od północnej ściany świątyni do południowej, ściana, na której w określonym porządku są umieszczane ikony. Ściana ta oddziela ołtarz od środkowej części w cerkwi prawosławnej. W ikonostasie nie ma drzwi. Centralne drzwi nazywa się Carskim Wrotami, i dla tych, którzy nie mają godności kapłańskiej, wejście przez nie jest zabronione. Z prawej strony znajdują się wrota południowe, które niekiedy nazywane są diakońskimi, a z lewej - północne.
Ikonostas nie zawsze był w cerkwi; w pierwszych wiekach ołtarz był widoczny dla wszystkich modlących się i był od nich oddzielony tylko kratą. Teraz Carskie Wrota również często są kratowane, a sam ikonostas rzadko sięga sufitu. Robi się to po to, by okrzyki kapłana w ołtarzu były słyszane dla wszystkich w świątyni.
Popatrzmy teraz na ikony. Ikonostas zwykle jest upiększany ikonami w kilku rzędach.
Dolny rząd. Jest kilka ważnych momentów, dzięki znajomości których łatwo można zrozumieć trudną symbolikę ikonostasu. Kiedy wchodzi się do nieznajomej świątyni, warto zwrócić uwagę na wyobrażenia dolnego rzędu - tu zawsze znajdują się największe ikony.
Przejdźmy do skrajnego obrazu z prawej strony. Jest to ikona świątynna. Zawsze podpowie ona, jakiemu świętu albo świętemu poświęcona jest cerkiew, w której się znajdujecie. W tym samym miejscu z lewej strony znajduje się "ikona miejscowego rzędu". Na jej podstawie można określić, jaki święty jest najbardziej czczony w tych stronach.

Gdy podejdziecie do Carskich Wrót, zobaczycie na nich nieduże ikony Zwiastowania i czterech ewangelistów: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Nad Carskimi Wrotami znajduje się "Ostatnia wieczerza" - symbol sakramentu Eucharystii.
Na prawo od Carskich Wrót znajduje się duża ikona Zbawiciela, na lewo od nich - ikona Matki Bożej z Dzieciątkiem na rękach. Na północnych i południowych wrotach są archaniołowie Gabriel i Michał.
Drugi rząd. Popatrzmy na ikony następnego rzędu. O ile dolny rząd daje nam poznać podstawowe momenty prawosławnego nauczania i właściwości miejscowego kultu świętych, to drugi rząd (nazywany jeszcze deisusnym) jest trudniejszy: jest tu więcej ikon, i są one mniejszego rozmiaru. Cały ten rząd symbolizuje modlitwę Kościoła do Chrystusa, modlitwę, która dzieje się teraz i która skończy się na Strasznym Sądzie. W centrum rzędu (bezpośrednio nad Carskimi Wrotami i ikoną "Ostatniej Wieczerzy") znajduje się "Spas w siłach". Chrystus, siedzący z księgą, przedstawiony jest na tle czerwonego kwadratu z wyciągniętymi końcami (ziemia), niebieskiego owalu (świat duchowy) i czerwonego rombu (świat niewidzialny). Obraz ten przedstawia Chrystusa jako groźnego sędzię całego wszechświata. Z prawej strony znajduje się obraz Jana Chrzciciela, który ochrzcił Pana, z lewej - ikona Matki Bożej. Nie przypadkowo jest to "Orędowniczka". Bogurodzica ukazana jest w pełnym wzroście, patrzy w lewo i w ręce ma zwój. Z prawej i lewej strony tych ikon znajdują się wyobrażenia archaniołów, proroków i najbardziej znanych ludzi miłych Bogu, przedstawiających sobą święty Kościół Chrystusowy.
Trzeci rząd. To tak zwany "świąteczny" rząd. Można go jeszcze nazwać historycznym: daje nam on poznać wydarzenia historii Ewangelicznej. Pierwsza ikona tutaj to Narodzenie Przenajświętszej Bogurodzicy, następnie idą Wprowadzenie do Świątyni, Zwiastowanie, Narodzenie Chrystusa, Ofiarowanie, Objawienie, Przemienienie, Wejście do Jerozolimy, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie, Wniebowstąpienie, Zstąpienie Ducha Świętego, Zaśnięcie.

Czwarty rząd. O ile ikony trzeciego rzędu są swego rodzaju ilustracjami do Nowego Testamentu, to czwarty rząd wprowadza nas w czasy Kościoła Starotestamentowego. Wyobrażeni są tutaj prorocy, którzy zapowiadali to, co miało nadejść: Mesjasza i Dziewicę, z której narodzi się Chrystus. Nie przez przypadek w centrum rzędu znajduje się ikona Matki Bożej "Oranta", albo "Modląca się", przedstawiająca przeczystą Dziewicę z modlitewnie wyciągniętymi ku niebu rękami i Dzieciątkiem w łonie.
Piąty rząd. Ten rząd nazywany jest "praojcowskim". Jego ikony odsyłają nas do wydarzeń jeszcze bardziej odległych czasowo. Tutaj wyobrażenie są praojcowie - od Adama do Mojżesza.
W centrum rzędu znajduje się "Starotestamentowa Trójca" - symbol przedwiecznej rady Świętej Trójcy o samoofiarowaniu Boga Słowa na odkupienie ludzkiego upadku.
Góra ikonostasu uwieńczana jest wyobrażeniem Ukrzyżowania.
Podobna budowa ikonostasu jest nie we wszystkich świątyniach. W cerkwiach starej Rusi panował ten typ pięciorzędowego ikonostasu, ale niekiedy liczba rzędów mogła być zmniejszona nawet do jednego z koniecznym wyobrażeniem Ostatniej Wieczerzy nad Carskimi Wrotami.