Świat Prawosławia

Światło w ikonie

Mówiąc o ikonach, trzeba powiedzieć o "niosącej światło łasce Chrystusa". W malarstwie ikon znalazło swój wyraz prawosławne nauczanie - isichazm: Bóg jest niepoznawalny w Swej istocie. Ale Bóg przejawia się poprzez łaskę - boską energię, którą wylewa na świat. Bóg wylewa na świat światło.
Jak nauczał swiatitel' Grigorij Palama (1296-1359), Jezus Chrystus jest Światłem, a Jego Nauka jest oświeceniem dla ludzi. W dostępnej człowiekowi formie to boskie światło zostało pokazane przez Jezusa Chrystusa najbliższym uczniom na górze Tabor. "...wziął Jezus Piotra, Jakuba i Jana, jego brata, i zaprowadził ich na górę wysoką samych, i przemienił się przed nimi: "i zajaśniała twarz Jego, jak słońce, ubrania Jego zaś zrobiły się białe jak światło. I oto pojawili się im Mojżesz i Eliasz, którzy z Nim rozmawiali" (Mt 17,1-3).

Światło Przemienienia na górze Tabor nie było zmysłowe ani stworzone, a oświeceni nim apostołowie zostali zaszczyceni nie cielesnym zrozumieniem "świata nadprzyrodzonego".
Światło w prawosławiu pod wpływem isichazmu zyskało szczególne znaczenie i szczególny sens. Wszystko, co przynależy do Boga przeniknięte jest boskim blaskiem i niesie światło. Sam zaś Bóg w Swojej nieosiągalności i niepoznawalności jest "najjaśniejszym mrokiem".
Jak pokazać coś takiego nawet przy pomocy języka? Jak przedstawić ten "biały jak światło blask" w scenie Przemienienia? Malarze ikon próbowali dokonać niemożliwego. O tym, na ile im się to udawało, można sądzić z obrazów "Przemienienia"...
Boskie energie zakołysały ziemią, i wyraźniej zaznaczyły się żebra ikonowych górek, "...jasny obłok oświecił ich; i oto, z obłoku dał się słyszeć głos: To jest Mój Syn Umiłowany, w Którym mam upodobanie; Jego słuchajcie". I upadli oszołomieni apostołowie, zakrywając dłońmi oczy.
Figura Chrystusa roztacza niezrozumiałe światło, które niesie w świat łaskę i oświecenie duchowe. Jego promienie oznaczone są na ikonie przy pomocy złotych linii, promieniście rozchodzących się od niepojętego Źródła.
Ciekawe będzie porównanie rosyjskich obrazów Przemienienia z bizantyjskimi. Pozwoli ono jaśniej wyobrazić sobie napięcie życia duchowego Starej Rusi i stosunek malarzy ikon do tajemniczego aktu Przemienienia.

"Łaska niosąca światło" była oznaczana na starych ikonach przy pomocy złotych linii na fałdach ubrań Jezusa Chrystusa, a na ikonach późniejszych - na skrzydłach aniołów i na fałdach ubrania Bogurodzicy. Migocący blask złotych linii stwarzał szczególny blask ikon, przenikający środowisko powietrzne dookoła nich.
Drżący stosunek wierzącego Rosjanina do płomienia świecy również odnosi się do tego samego: ten płomyk świecy jest symbolem niosącej światło Łaski Bożej, która zeszła.
Isichazm (od gr. isichia - spokój, odosobnienie) jest również nauczaniem o drodze złączenia z Bogiem poprzez pokutę: "Oczyściwszy się przez pokutę i potoki łez, sam staję się bogiem przez ...... połączenie". Tak pisał bizantyjski filozof religijny Symeon Nowy Teolog (949-1022). Tłumaczy to jeszcze raz, dlaczego twarze świętych na ikonach - to oblicza, tzn. twarze tych, którzy znajdują się poza czasem, w wieczności. I właśnie dlatego indywidualne rysy twarzy - przypadkowe atrybuty życia ziemskiego, pozostawiane zostają jedynie jako cechy, konieczne do rozpoznania.
Oblicze - to postać, która uwolniła się od ziemskich namiętności, przemieniła się duchowo. Rozpoznać albo odróżnić tego czy innego świętego można tylko poprzez kanonizowany komplet znaków (księga, ubranie, broda, wąsy itd.). Komplet ten jest swego rodzaju stałą ikonograficzną, powtarzaną bez zmian przy przedstawianiu danego świętego na różnych ikonach w różnych epokach.
Jednakże, mimo że oblicza są symbolami wyższego uduchowienia człowieka, to oznaczają one twarze ludzi. I sama twarz ludzka również staje się ikoną, bo "człowiek bardziej wyrył (zapieczętował) w sobie obraz Boży, niż aniołowie, którzy są czystymi duchami". Człowiek, jego ciało, jego oblicze, zostały uświęcone przez Chrystusa w wielkim sakramencie wcielenia: "Bóg wywyższył naturę ludzką, od początku przygotowawszy ją na Swoje ubranie, w które się przyoblekł za pośrednictwem Dziewicy".
Ale ikony nie przedstawiają ciała, jak czyniła to sztuka pogańskiego antyku. Odtwarzają one tylko te widzialne jego części, przez które wyrażane są niewidzialne cechy Pierwowzoru, takie jak pokora, dobroć, cierpliwość, nieposiadanie, łagodność.