Świat Prawosławia

Ikona jest obrazem

Ikon nie można porównać z dziełami malarskimi w zwykłym sensie tego słowa. Ikony nie są obrazami. Obrazy w liniach i kolorach opowiadają o ludziach i zdarzeniach realnej rzeczywistości. Począwszy od epoki Odrodzenia, życie i przyroda na obrazach przedstawione są jako odtworzenie na płaszczyźnie trójwymiarowej przestrzeni - świata ludzi, zwierząt, pejzaży i rzeczy. I nawet jeżeli wątek zaczerpnięty jest z mitologii, to przetłumaczony został na język obrazów ziemskich.
Malarstwo ekspresjonistów i malarstwo abstrakcyjne wezwane są do tego, by odzwierciedlić przeżycia malarza, przeżycia, które zmieniają i naruszają proporcje wydarzeń i przedmiotów, stosunki kolorów między nimi, zniekształcają przedmioty nie do poznania albo w ogóle obchodzą się bez obrazów przedmiotowych. Ale nawet w tym wypadku różne eksperymenty z kolorem, liniami nie wyprowadzają widzów w świat innej przyrody, innej przestrzeni i czasu, innych wartości.

Ta misja w historii kultury ludzkiej przypadła ikonom. Ikony nie przedstawiają, lecz właśnie ukazują inny świat. Ukazują go przez szczególne środki wyrazu, znalezione w przeciągu wielu wieków.
Również kolor na ikonach gra szczególną rolę - rolę symbolicznego języka, który powinien wyrażać nie kolory przedmiotów, lecz świecenie przedmiotów i ludzkich twarzy, rozjaśnionych tym światłem, którego źródło znajduje się na zewnątrz świata fizycznego. Złote linie na ikonach uosabiają to nieziemskie światło, a złote tło symbolizuje przestrzeń "nie z tego świata". Na ikonach nie ma cieni. W Królestwie Bożym wszystko przeniknięte jest światłem.
Ikon nie można oglądać tak, jak obrazy. Nie ma w nich nie tylko zwykłej przestrzeni, ale również nie ma wydarzeń, związanych zwykłymi związkami przyczynowo-skutkowymi. Ikona - to okno do świata innej przyrody, ale okno to jest otwarte tylko dla tych, którzy posiadają wzrok duchowy.
Po to, by przybliżyć się do rozumienia ikon, trzeba zobaczyć je oczami człowieka wierzącego, dla którego Bóg jest niewątpliwą rzeczywistością. Rzeczywistością wszechobecną, stojącą niewidzialnie za każdym wydarzeniem, niewidzialnym świadkiem i sędzią, od którego wzroku nie można się schować nigdy i nigdzie.
Zasady i sposoby tworzenia ikon formowały się w przeciągu wielu wieków, zanim Stara Ruś je przyswoiła. Tradycje tworzenia ikon przyszły na Starą Ruś razem z przyjęciem chrześcijaństwa z Bizancjum pod koniec X wieku.
Sztuka Bizancjum tego czasu nosiła charakter religijny i podporządkowana była surowym prawom. Reglamentacja malarstwa ikon była rezultatem długotrwałych dyskusji i walki, związanej z ikonobórstwem. Jedną z głównych przyczyn ikonobórstwa był wojenny i ideologiczny nacisk muzułmanów na Imperium Bizantyjskie. W islamie biblijny zakaz czczenia bożków, do których muzułmanie zaliczają również krzyż, i ikony, stał się bezwzględny.
W 730 roku cesarz bizantyjski Leon II zakazał kultu ikony. Do czasu wstąpienia na tron długo służył we wschodnich prowincjach Imperium i znajdował się pod wpływem biskupów Małej Azji, którzy pod wpływem islamu dążyli do oczyszczenia religii chrześcijańskiej ze wszystkiego, co materialne, zmysłowe, nie duchowe. Wiele ikon, mozaik, fresków zostało zniszczonych. Jednakże nie zaprzestano czczenia ikon. Kontynuowano je, mimo że jego zwolenników okrutnie prześladowano.
Kult ikon wznowiono czasowo w 787 roku na VII Soborze powszechnym, a ostatecznie - w 843 roku.
Jednym z cieszących się autorytetem obrońców czczenia ikon był wielki teolog i polityk Jan Damasceński (ok. 675 - ok. 750 r.), którego argumenty wyznaczyły postanowienia VII Soboru Powszechnego. Jan Damasceński nauczał, że biblijny starotestamentowy zakaz przedstawiania Boga był czasowy: "W starożytności Boga nigdzie nie przedstawiano. Teraz zaś, kiedy Bóg ukazał się w ciele i mieszkał wśród ludzi, przedstawiamy Boga widzialnego. Nie przedstawiam Bóstwa niewidzialnego, lecz przedstawiam ciało Boga, które zobaczyłem..." Jan Damasceński pisał, że Bóg przyszedł do ludzi w Swoim Synu, Jezusie Chrystusie. Przychodzi do świata ludzi i posiada ciało ludzkie, - "bo potrzebujemy tego, co jest nam bliskie".
Widzialne nie przekazuje istoty niepojętego Boga. Ale ponieważ ciało posiada cień, dlatego też każdy oryginał ma kopię, i "ikon jest przypomnieniem". I tak jak Pismo Święte jest słownym wyobrażeniem, obrazem historii świętej, podobnie i ikony tworzą jej wyobrażenie, ale nie słowami, lecz liniami i barwami.
Dlatego ikona - obraz - nie jest kopią przedstawianego, lecz symbolem, przy pomocy którego możemy się podnieść do osiągnięcia Boskiego. Ikona odgrywa rolę mistycznego pośrednika pomiędzy światem ziemskim i światem niebieskim. Tak został określony sens twórczości ikon.
VII Sobór Powszechny od malarzy ikon, by przy malowaniu ikon surowo przestrzegali kanonów ikonograficznych. Kanony ikonograficzne określają charakter i sposób przedstawienia scen religijnych i obrazów świętych. Wyjaśnia to fakt, że ikony są nosicielami i stróżami kościelnej legendy. Dlatego złamanie kanonów ikonograficznych jest skażeniem legendy, popadnięciem w herezję.

następna